نثر فارسی
نثر فارسی، نثر در لغت به معنای پراکنده کردن و در اصطلاح مخالف شعر است. به عبارت دیگر، سخن بی پیرایه و صریحی را که انسان توسط آن مقاصد خود را در گفتار و نوشتار ادا میکند، نثر گویند[۱]. سیر تکاملی نثر همواره از سادگی و صراحت به سوی پیچیدگی و تصنع بوده تا جایی که در برخی از انواع خود نظیر نثر هدف نویسنده به جای انتقال صریح و بی واسطه معنی به هنرنمایی و زورآزمایی در عرصه کاربرد الفاظ و صناعات خاص نظم تغییر یافته است[۲].
انواع نثر
نثر کهن به چند دسته تقسیم میشود:
- نثر محاوره، که در آن لفظ یکسره وظیفه رساندن پیام را به عهده دارد؛
- نثر خطابه، که در آن گوینده / نویسنده با توجه به قدرت فهم مخاطب و با استفاده از معلومات خود در زمینههای مربوط، سخن خود را به فصیحترین و خوش آهنگترین شکل بر زبان آورد؛
- نثر مرسل، که در برابر نظم قرار میگیرد و در آن مفاهیم و معانی به روشنی و به دور از پیچیدگی و لفظپردازی و با نظمی منطقی بیان میشود. نثر مرسل خود به دو نوع مرسل ساده و مرسل عالی تقسیم میشود؛
- نثر فنی، که در آن بیش از دیگر نثرها به لفظ و آرایههای آن توجه شده و کلام با اطناب و درازگویی بیان میگردد[۳].
نثر، یعنی کلامی که بتواند در یک ردیف قرار گیرد، از لحاظ تاریخی همواره مؤخر از نظم است، البته در این قیاس مراد نثر مکتوب است، زیرا نثر محاوره و نثر خطابه در هر زبانی به طور طبیعی بر نظم تقدم دارد. تجربه و آثار موجود در زبانهای گوناگون نشان میدهد که در میان اقوام و ملل مختلف، دوره کودکی نثر مصادف با دوره بلوغ و رسایی شعر بوده است[۳].
دورههای تاریخی نثر فارسی
نثر فارسی را از لحاظ سبک و شیوه به چند دوره تاریخی میتوان تقسیم کرد:
- دورهسامانی، که از حدود 300 ق/؟م آغاز میشود و تا 450 ق/؟م ادامه مییابد. نمونهای از این سبک را که ساده و موجز و بی صنعت و مرسل بوده در تاریخ بلعمی میتوان دید؛
- دوره غزنوی و سلجوقی اول که از 450 تا 550 ق/ ؟م رواج داشته و ویژگی آن کاربرد بسیار واژگان عربی در نثر فارسی بوده است، مانند تاریخ بیهقی* و کلیله و دمنه*؛
- دوره سلجوقی دوم و خوارزمشاهیان که از 550ـ600ق / ؟م رواج داشته و سبک آن نثر فنی و استفاده از موازنه، سجع و تکلف در صنایع بدیعی در نثر بوده است، مانند: مقامات حمیدی* و مرزبان نامه*؛
- دوره نثر صنعتی و تکلفات بدیعی که از 600 ق آغاز شده و تا 1200 ق/ ؟م ادامه داشته است. در این دوره، نثر فارسی به دلیل واژههای مشکل عربی و اصطلاحات بسیار علمی دشوار گردید. لباب الالباب* محمد عوفی* و تاریخ جهانگشا* عطاملک جوینی* نمونههای این نثر هستند؛
- دوره بازگشت ادبی که در فاصله 1200 تا 1300ق/ ؟م شکل گرفته و دوران تقلید از نثرهای گلستان* و تاریخ بیهقی بوده است، مانند منشآت قائم مقام؛
- دوران سادهنویسی که 1300 ق آغاز گردید. رسالههای ملکم و ترجمه حاجی بابای اصفهانی نمونههایی از نثر این دوره هستند[۴].
موضوعهای نثر در ادبیات کهن و میانه فارسی
در طول تاریخ از نثر فارسی برای بیان موضوعهای گوناگون استفاده شده است. این موضوعها عبارتند از:
- داستان های ملی و پهلوانی، که آغاز آن به سده 4 ق/م با پیدایش شاهنامهها، به ویژه شاهنامه بزرگ / شاهنامه مؤیدی* اثر ابوالمؤید بلخی و شاهنامه ابومنصوری* برمیگردد؛
- رمانها، که معمولاً موضوع آنها عشق دو نفر نسبت به یکدیگر و یا ماجراهای حادثهای بوده و به نثر و گاه به نظم پدید آمدهاند. از جمله این رمانهای سمک عیّار تدوین فرامرز بن خداد در 585 ق/ ؟م و بختیار نامه را میتوان ذکر کرد[۵]؛
- قصص و حکایات، که بیشتر آنها مبتنی بر پند و اندرز و مباحث اجتماعی و تعلیمی است. از میان آنها میتوان به کتاب کلیله و دمنه ترجمه فارسی ابوالمعالی نصرالله منشی* (سده 6 ق/ ؟م) از روی تحریر عربی ابن مقفع، انوار سهیلی* از کمالالدین حسین واعظ کاشفی (و 910 ق/م)[۶]؛
- تراجم و کتب رجال، که از سده 5 ق رواج یافته و شامل کتاب هایی در احوال شاعران، عالمان، مشایخ و بزرگان دین بوده است. کتابهای قصص انبیاء از اسحاق بن ابراهیم نیشابوری در اواسط سده 5 ق؛ تذکره الاولیا* از عطار نیشابوری* چهارمقاله* اثر نظامی عروضی* از آن جملهاند[۷]؛
- تواریخ، که از میان مشهورترین آنها میتوان به ترجمه تاریخ طبری از ابوعلی محمد بلعمی*؛ جامع التواریخ* تألیف رشیدالدین فضلالله همدانی* تاریخ بیهقی* از ابوالفضل بیهقی (و 470 ق/ ؟م) اشاره کرد[۸].
نثر فارسی در دوره مشروطیت
با آغاز مشروطیت، به طور کلی، گذشته از سادگی و روانی که به شکل یا لایه بیرونی نثر باز میگردد، در محتوا یا لایههای درونی نثر فارسی نیز تحولی ژرف و تنوعی گسترده و بی سابقه ایجاد شد و در نتیجه این تحولات، انواع ادبی تازهای پدید آمد که به تدریج رواج پیدا کرد و سیر تکامل خود را پیمود. اما انواع ادبی در نثر این دوره به چند دسته قابل تقسیماند:
- روزنامهنویسی و طنزنگاری، در این دوره روزنامهنویسی نسبت به دورههای پیشین رواج و رونق بسیاری گرفت. روزنامههای مشروطه بیشتر به موضوع های سیاسی، اجتماعی و گاه علمی میپرداختند. از میان مشهورترین آنها میتوان به روزنامه صوراسرافیل* روزنامه فکاهی ـ طنزی نسیم شمال* مجله بهار* و مجله دانشکده*، اشاره کرد[۹]؛
- رماننویسی، در این دوره بیشتر رمانها در زمینه تاریخی نوشته شدند. از جمله رماننویسان مطرح عصر مشروطه میتوان محمد باقر میرزا خسروی نویسنده شمس و طغرا، (1328 ق/ ؟م)، شیخ موسی کبودرآهنگی خالق عشق و سلطنت / فتوحات کورش کبیر (1334 ق/ ؟م)، میرزا حسن خان بدیع نویسنده داستان باستان / سرگذشت کورش (1299 ش) و عبدالحسین صنعتیزاده کرمانی* خالق رمانهای دام گستران / انتقامخواهان مزدک (1299 ش) و داستان مانی نقاش (1305 ش) را نام برد[۱۰]؛
- نمایشنامهنویسی ،تنها نمونههای ادبیات نمایشی در دوره مشروطه سه نمایشنامه: الف ـ سرگذشت اشرف خان حاکم عربستان، ب ـ طریقه حکومت زمان خان بروجردی و حکایت کربلا رفتن شاهقلی میرزا هستند که توسط میرزا آقا تبریزی در حدود 1287 ق/م نوشته شده و بخشی از آنها در این عصر انتشار یافتهاند؛
- ترجمه، بیشتر مترجمان ایرانی دوره مشروطه به ترجمه رمانهای تاریخی و گاه علمی الکساندر دوما (پدر) روی آوردند. اما مشهورترین ترجمه فارسی این دوره سرگذشت حاجی بابای اصفهانی* است[۱۱].
نثر دوره کودتا (1300 ـ 1320 ق/م)
در دو دهه اول سده حاضر، چند نوع ادبی نظیر: داستان کوتاه، رمان اجتماعی، تحقیقات ادبی و نقد ادبی در نثر فارسی به وجود آمد. جز آنها، انواع ادبی دوره مشروطه نیز در نثر این دو دهه روز به روز گسترش و تکامل یافت[۱۲]. از نمایندگان برجسته نسل اول داستانهای کوتاه میتوان محمدعلی جمالزاده* مرتضی مشفق کاظمی* صادق هدایت*، صادق چوبک* محمد حجازی* و بزرگ علوی* را نام برد[۱۳]. در کنار ادبیات داستانی، نقد و تحقیقات ادبی و تاریخی بسیاری نیز در این دوره به شکل کتاب و مقاله توسط استادان و ادبای بزرگ ایران به نثر و ادب فارسی تقدیم گردید. سبکشناسی از ملکالشعرا محمد تقی بهار*؛ تصحیح گلستان سعدی توسط عبدالعظیم قریب ؛ تصحیح کلیات شمس و کتاب سخن و سخنوران به وسیله بدیعالزمان فروزانفر*؛ آیین سخنوری و سیر حکمت در اروپا اثر محمدعلی فروغی*؛ تاریخ ایران باستان از مشیرالدوله پیرنیا*؛ تاریخ پانصد ساله خوزستان اثر احمد کسروی*؛ مانی و دین او از حسن تقیزاده* و آثار گوناگونی در زمینه اوستا* به قلم ابراهیم پورداود* از آن جملهاند[۱۴].
نثر دوره درونگرایی (1332 ـ 1357 ش)
این دوره از لحاظ انواع ادبی بسیار غنی و متنوع بود. افزون بر انواع ادبی دورههای پیشین، انواع تازهای نظیر فیلمنامه ادبی، داستانهای ذهنی / جریان سیال ذهن و ادبیات کودکان و نوجوانان در نثر این دوران پدیدار شد که هریک از آنها مسیر تکاملی خود را طی کردند. در نثر این دوره ادبیات داستانی به ویژه رمان نو و داستان کوتاه از جایگاه والایی برخوردار بوده است[۱۵]. رمان مشهور سووشون (1348 ش) از سیمین دانشور، مدیر مدرسه (1337ش ) از جلال آلاحمد* مجموعه های شکار سایه (1334 ش) از ابراهیم گلستان*؛ مجموعه داستانهای مُهره مار (1344 ش)، شهر خدا (1349 ش) از محمود اعتمادزاده (به آذین)* و داستانهای شلوارهای وصلهدار (1336 ش) از رسول پرویزی* از رمانها و داستانهای کوتاه این دوره به شمار میروند[۱۶]. علی محمد افغانی*، غلامحسین ساعدی*، ایرج پزشکزاد، هوشنگ گلشیری* جمال میر صادقی، بهرام صادقی و محمود دولتآبادی نیز از چهرههای درخشان ادبیات داستانی این عهد هستند[۱۷].
جز آنان، گروهی دیگر از نویسندگان نیز در این دوره ظهور کرده و داستان و نمایشنامه فارسی را به فضای تازهتری کشاندند. از جمله آنان میتوان احمد محمود، نادر ابراهیمی، امین فقیری، بهمن فرسی، گلی ترقی، عباس نعلبندیان، فریدون تنکابنی، اکبر رادی، تقی مدرسی، شهرنوش پارسیپور، ابراهیم رهبر، ناصر تقوایی، عدنان غریفی و دیگران را نام برد. گفتنی است که نثر داستانی این دوره بیشتر به ایجاد فضا و تصویرپردازی اختصاص داشته و نویسندگان به جای گزینش واژههای فرنگی و عربی، از واژهها و تعبیرهای فارسی در آثار خود بهره بردهاند[۱۸]. در کنار نویسندگان ادبیات داستانی، استادان بزرگ و ادبای نواندیشی هم در این دوره در عرصه نقد و تحقیقات ادبی و تاریخی به فعالیت پرداخته و آثار چشمگیری برای نثر فارسی به ارمغان آورند. پرویز ناتل خانلری*، محمد معین*، ذبیحالله صفا*، عبدالحسین زرین کوب*، غلامحسین یوسفی*، محمد ابراهیم باستانی پاریزی، در زمره این نویسندگان به شمار میروند[۱۹]. در میان استادان نسل بعدی این دوره نیز میتوان به طور نمونه به تنی چند مانند محمدرضا شفیعی کدکنی، حسن سادات ناصری مصحح آتشکده آذر*، رضا براهنی، سیروس شمیسا، عبدالحسین نوایی مصحح حدیقه الشعرا*، محمد جعفر محجوب، عبّاس زریاب خویی، جلال ستاری اشاره کرد[۲۰].
نویسندگان دوره انقلاب اسلامی
در این دوره نیز بسیاری از نویسندگان با قلم خود آثاری در زمینههای داستان نویسی، مقاله نویسی و روزنامهنگاری پدید آوردهاند که منیر روانی پور نویسنده دو رمان اهل غرق (1368ش) و دل فولاد (1369ش)، شهرنوش پارسیپور خالق طوبی و معنای شب (1368 ش)، محمود کیانوش نویسنده غواص و ماهی (1368 ش)، غزاله علیزاده نویسنده دو منظره (1363 ش) و خانه ادریسیها (1371 ش)، پوران فرخزاد نویسنده جز در پس آینه (1370 ش)، ناصر ایرانی خالق زنده باد مرگ (1362 ش)، جعفر مدرس صادقی نویسنده نمایش و بالون مهتا (1368 ش)، جمال میرصادقی نویسنده کلاغها و آدمها و آتش در آتش، محمد بهمن بیگی خالق بخارای من ایل من (1368 ش)، خاطره حجازی نویسنده در شب ایلاتی عشق (1371 ش)، شهریار مندنیپور نویسنده سایههای غار (1368 ش) و هشتمین روز زمین (1371 ش)، پرویز دوایی خالق بازگشت یکه سوار (1360 ش) و سبزپری (1372 ش)، فتانه حاج سید جوادی نویسنده بامداد خمار، رضا رهگذر نویسنده خداحافظ برادر (1361 ش) و احمد احرار خالق افسانه شجاعان (1364 ش) و بهار و خون (1365 ش) از آن جملهاند[۲۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ داد، سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. ویرایش جدید، تهران: مروارید، چ 1، 1378، ص 458.
- ↑ داد، سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. ویرایش جدید، تهران: مروارید، 1378، ج. 1،ص 459.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ عباسپور. «نثر»، دانشنامه ادب فارسی (2)، فرهنگنامه ادبی فارسی. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.1،ص 1337، 1338.
- ↑ بهار(ملکالشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. تهران: کتابهای پرستو، 1356 ش، ج 2، ص 5.
- ↑ صفا، ذبیحالله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظامالملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص7، 8، 9، 15، 16.
- ↑ صفا، ذبیحالله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظامالملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 18 ، 19 ، 20، 26، 29.
- ↑ صفا، ذبیحالله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظامالملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 31، 33، 37، 39، 41، 45، 47 (به اختصار).
- ↑ صفا، ذبیحالله. نثر فارسی از آغاز تا عهد نظامالملک طوسی. تهران: ابن سینا، 1347 ش، ص 48، 49، 50 ، 51 ، 53، 54، 58، 59، 60، 61، 70، 78، 84، 93، 98، 107 (به اختصار).
- ↑ رحیمیان ،هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت ،چ 1، 1380 ش، ص 17ـ 18، 37، 38، 40.
- ↑ قبادی ،حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی ، چ 1، 1383 ش، ص 178، 181، 183، 184 ـ 185 (به اختصار).
- ↑ قبادی ،حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 52، 53، 56، 57، 58 (به اختصار).
- ↑ قبادی ،حسینعلی . بنیادهای نثر معاصر فارسی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، 1383 ش، ج.1،ص 79.
- ↑ کامشاد، حسن. پایه گذاران نثر جدید فارسی. تهران: نشر نی، 1384 ش، ج.1، ص 94، 96، 97، 103، 121، 167، 212 (به اختصار).
- ↑ رحیمیان ،هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج. 1، ص 613 ـ 615 (به اختصار).
- ↑ رحیمیان ،هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 217، 225.
- ↑ عبداللهیان، حمید. کارنامه نثر معاصر. تهران: پایا، 1379 ش، ج.1، ص 72 ، 75 ، 76، 79، 80 ،83 ،85 (به اختصار).
- ↑ رحیمیان ،هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 237، 239 ، 243 ، 245 ، 246 ، 247 ، 250 (به اختصار).
- ↑ دستغیب ، عبدالعلی . گرایش های متضاد در ادبیات معاصر ایران. تهران: نشر خنیا، 1371 ش، ج. 1، ص 153 ـ 154.
- ↑ رستگار فسایی ،منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 615 ـ 617 (به اختصار).
- ↑ رستگار فسایی ،منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 617ـ 618 ، 622 (به اختصار).
- ↑ رستگار فسایی ،منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380 ش، ج.1، ص 623 ـ 628 (به اختصار).
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر