آتشکده آذر

آتشكدة‌ آذر، تذكره‌اي در شرح احوال 842 شاعر همراه نمونه‌اي از سروده‌هاي آنان.

حاج لطفعلي بيگ متخلص به آذر (1123ـ 1195ق / 1711ـ 1781م)  اين كتاب را در حدود 1163ق / 1748م آغاز كرده و در 1193ق / 1779م به پايان رسانده است¹ و به كريم خان زند پايه‌گذار سلسلة زنديه (حك  ـ 1193ق / 1779م) پيشكش كرده است.² اين تذكره به ترتيب حروف تهجي بلاد در دو مجمره نوشته شده است: مجمرة اول، در ذكر احوال و اشعار شعراي قديم، شامل يك «شعله» در شرح حال شاهان و شاهزادگان و امراي ترك و جز آنان كه منسوب به ولايتي نيستند، و سه «اخگر» در ذكر شعراي ايران، توران و هندوستان كه هر اخگري نيز به اقتضاي اسامي ولايات به چند «شراره» تقسيم گرديده و در هر شراره، ‌اسامي شهرهاي هر ولايت نوشته شده و در ذيل نام هر شهر احوال و سروده‌هاي شاعران منسوب به آن شهر آمده  است.³ پايان اين مجمره نيز به يك «فروغ» در بيان حالات و مقالات زنان سخنور هر ديار اختصاص دارد. مجمرة‌ دوم، در ذكر احوال و اشعار معاصران و شامل دو «پرتو»: پرتو اول، در تراجم معاصران و پرتو دوم، در احوال و آثار مؤلف است. آتشكدة‌آذر سه بار در هندوستان و دوبار در ايران چاپ شده است.⁴ چاپ حسن سادات ناصري (تهران: اميركبير، 1336ش، 3 ج) از چاپ‌هاي منقح آن محسوب مي‌شود. ادوارد براون[1]، اين تذكره را يكي از دو تذكرة مفصل و مستند سدة 12 ق دانسته است.⁵  آتشكدة آذر نشانگر درك وسيع مؤلف از شعر و مهارت وي در مضمون‌بندي است.⁶ با اين حال، علي رغم ادعاي مؤلف مبني بر گزينش دواوين شعرا، به نظر مي‌رسد كه وي در بخش شاعران پيش از خود تا اوايل سدة 11 ق، خلاصه‌اي از تذكرة مفصل خلاصة الاشعار تقي‌الدين كاشاني را به نام آتشكده عرضه كرده است.⁷

مآخذ:

1. سادات ناصري، حسن. سرآمدان فرهنگ و تاريخ ايران در دورة اسلامي. تهران: شوراي عالي فرهنگ و هنر، ‌1353، بخش اول، ص 11، 13 (به اختصار).
2. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: جيبي و فرانكلين، چ 3، 1381، ج 1، ص 49 (ذيل آتشكده).
3. آذربيگدلي،‌ لطفعلي بيگ. آتشكدة آذر. به تصحيح، تحشيه و تعليق حسن سادات ناصري، تهران: اميركبير، 1336، ج 1، ص17 (ديباچه).
4. گلچين معاني، احمد. تاريخ تذكره‌هاي فارسي. تهران: دانشگاه تهران، 1348، ج1، ص3.
5. براون، ‌ادوارد. تاريخ ادبيات ايران. ترجمة غلامرضا رشيد ياسمي، تهران: ابن سينا، 1316، ج 4، ص182.
6. عبدالرزاق دنبلي متخلص به مفتون. نگارستان دارا. به كوشش ع. خيامپور،‌ تبريز: بي‌نا، 1342، ص159.
7.  گلچين معاني، احمد. همان، ص 4.

[1]. E. Browne.

ابوالقاسم رادفر