هجویری
هُجْوَیری ( ـ میان 465 تا 469 ق) صوفی، عالم.
ابوالحسن علی بن عثمان بن علی غزنوی جُلّابی هجویری مشهور به حضرت داتاگنج بخش در هجویر از توابع غزنه (در افغانستان كنونی ) به دنیا آمد.1 دوران كودكی و جوانی را در زادگاهش به سر برد و زیر نظر پدرش تربیت شد.2 ابتدا دانشهای معمول آن روزگار نظیر قرآن كریم، حدیث، صرف و نحو، منطق، فلسفه، فقه، ادبیات عرب و تاریخ اسلام را فراگرفت.3 پس از آن با ارشاد ابوالفضل خُتلی و ابوالعباس اشقانی/ شقّانی تصوف آموخت. همچنین نزد ابوالقاسم گرگانی تعلیم گرفت.4 گویند آن پیر برای سخنان مریدش حرمت قائل بود و روزگارش را سره میكرد.5 سپس هجویری غزنه را ترك گفت و به سفری طولانی رفت. او از عراق، شهرهای مركزی ایران، تركستان، آذربایجان، طوس و نیشابور، شام و دمشق دیدن كرد و در آنجا به محضر چند تن از مشایخ صوفیه رسید.6 پس از آن حدود چهل سالگی رهسپار لاهور شد و در مسجدی كه خود آن را بنا نهاد، به ترویج دین و ارشاد مردم پرداخت. سرانجام در همان جا درگذشت و در مكانی بیرون از دروازة بهاتی به خاك سپرده شد.7 ژوكوفسكی [1]خاورشناس روس و نیكلسون [2]خاورشناس انگلیسی ده اثر از هجویری نام بردهاند. اما او خود میگوید 28 كتاب داشته كه برخی از آنها از جمله دیوان شعر و كتابهای الفنا و البقا و منهاجالدین وی به سرقت رفته است.8 تنها اثری كه از هجویری در دست است، كشف المحجوب نام دارد. این اثر از امّهات كتابهای صوفیه و از جمله قدیمترین آنها است. اگرچه كشف المحجوب هجویری در مقایسه با آثار معاصران مؤلف از مفردات عربی، به ویژه مفردات و تركیبهای عربی رایج در میان صوفیه، به میزان بسیار برخوردار است، اما نثری روان و ساده دارد.9
مآخذ:
1. حلبی، علی اصغر. مبانی عرفان و احوال عارفان. تهران: اساطیر، چ 2، 1377، ص370.
2. هجویری، ابوالحسن علی. كشف المحجوب. به تصحیح ژوكوفسكی، با مقدمة قاسم انصاری، تهران: طهوری، چ 1، 1358 / 1979، ص 5.
3. هجویری، ابوالحسن علی. همان، به كوشش محمد حسین تسبیحی (رها)، اسلام آباد: مركز تحقیقات فارسی و سمن پیلبكیشنز لاهور، 1374/ 1995، ص 56 (پیشگفتار).
4. عابدی، محمود. «كشف المحجوب و هجویری»، مطالعات عرفانی (مجلة تخصصی دانشكدة علوم انسانی دانشگاه كاشان)، ش 2 (زمستان 1384)، ص 18.
5. هجویری، ابوالحسن علی. كشف المحجوب. با مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمودعابدی، تهران: سروش، چ 1، 1383، ص 19 (مقدمة مصحح).
6. همو. درویش گنج بخش ؛ گزیدة كشف المحجوب. تهران: سخن، چ 1، 1376، ص 12ـ 15 (به اختصار).
7. هجویری، ابوالحسن علی. همان، به تصحیح ژوكوفسكی، ص 11، 15.
8. حلبی، علی اصغر. همان، ص 372.
9. صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، چ 4، 1347،ج 2، ص 892.
و نیز نگ: بهار (ملك الشعرا)، محمدتقی. سبك شناسی. تهران: كتابهای پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 187، 188 ، 192.
[1]. Zhukovskii
[2]. Nicolson
ابوالقاسم رادفر