بلعمی، ابوعلی
بَلْعَمی ، ابوعلی (د 363 ق/ 974 م) وزیر، ادیب، تاریخنگار و مترجم.
ابوعلی محمد فرزند ابوالفضل محمد بن عبیدالله/ عبدالله بلعمی (د330 ق/ 941 م) از وزرای سرشناس عهد سامانی بود.1 به سبب انتساب نیاكانش به بلعمان از قرای مرو، به بلعمی اشتهار یافت.2 از تولد، دوران نوجوانی و تحصیلات او اطلاعی در دست نیست، اما گویند كه افزون بر ادبیات و زبانهای عربی و فارسی، در علوم فلسفی و ریاضی نیز آگاه و ماهر بود.3 به قول سمعانی، با بزرگان ادب روزگار خود نظیر ابوبكر محمد بن عباس خوارزمی طبرزی (د383 ق / 390 ق) روابط صمیمانه و مكاتباتی داشت.4 اواخر دوران پادشاهی عبدالملك بن نوح سامانی (حك 343 ـ350 ق / 954 ـ 961 م) و احتمالاً در 349 ق با حمایت آلپتكین / آلبتكین (د 352 ق) سپهسالار سامانیان و مؤسس دولت غزنوی به مقام وزارت رسید.5 پس از مرگ عبدالملك، وزارت منصور بن نوح سامانی (350 ـ 366 ق/ 961 ـ 977 م) را نیز به عهده گرفت.6 در 352 ق/ 963 م به دستور وی تاریخ الرُسُل و الملوك (تاریخ طبری) تألیف محمد بن جریر طبری (د 310 ق/ 921 م) را با اندكی دخل و تصرف به فارسی برگرداند.7 در نشر زبان فارسی نقش مهمی داشت. ادبایی چون ابونصر ظریفی ابیوردی و ابومحمد حسن بن علی مطرانی در ستایش او اشعاری سرودند. شهرتش بیشتر مدیون ترجمه تاریخ طبری است كه از كهنترین و با ارزشترین آثار نثر فارسی دری به شمار میرود. ارزش این كتاب از لحاظ ادبی و تاریخی است.8 تاریخ وفات او را 383 و 386 ق نیز ضبط كردهاند، اما صفا 363 ق را كه گردیزی در زین الاخبار آورده، درستتر میداند.9
مآخذ:
1. رازپوش، شهناز. «بلعمی»، دانشنامة جهان اسلام. زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: مركز دانشنامة جهان اسلام، چ1، 1377، ج4، ص51.
2. صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا ،چ6، 1347، ج1، ص619.
3. احمدی، احمد؛ رزمجو، حسین. سیرسخن. مشهد: باستان ، 1345، ج1، ص20.
4. بلعمی، ابوعلی محمد. ترجمة تاریخ طبری. با مقدمه و حواشی محمد جواد مشكور، تهران: خیام ، 1337، ص23 (مقدمه).
5. بهرامیان، علی. «بلعمی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر كاظم موسوی بجنوردی، تهران: مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چ1، 1383، ج12، ص479.
6. اثر آفرینان. زیر نظر كمال حاج سیدجوادی، با همكاری عبدالحسین نوایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چ1، 1377، ج2، ص72.
7. بلعمی، ابوعلی محمد. تاریخ بلعمی ؛ تكمله و ترجمة تاریخ طبری. به تصحیح محمد تقی بهار (ملك الشعرا)، به كوشش محمد پروین گنابادی، تهران: زوار، چ2، 1353، ج1، ص18، 19.
8. رازپوش، شهناز. همان، ص52.
9. صفا، ذبیحالله. همانجا.
ابوالقاسم رادفر