شهرستان های ایران(کتاب)
شهرستانهای ایران، این اثر كه به شهرستانهای ایرانشهر نیز شهرت دارد، رسالة كوچكی در جغرافیای ایران زمین به زبان پهلوی و حاوی 880 كلمه است. مطالبی دربارة تاریخ بنای شهرهای ایران و موقعیت هر یك از آنها را دربر دارد. آخرین شهری كه در این رساله از آن یاد شده، بغداد است كه به امر منصور دوانیقی، دومین خلیفة عباسی (حك 136ـ 158ق / 753 ـ 775م) احداث گردید.1
تاریخ بنای شهرها در آن ابتدا از استانهای شرقی (خراسان) و با شهر سمرقند آغاز میشود و با شادفَرُخَ خسرو (گرد) به پایان میرسد. پس از آن شهرهای غربی میآید كه نخستین آنها تیسفون و آخرین آنها مدینه / یثرب است. سپس شهرهای جنوب ذكر شده است كه با كابل شروع میشود و با اَشْكَر (؟) خاتمه میپذیرد. پس از آن ذكر شهرهای شمال میآید كه نخستین آنها شهرستان آذربایجان ـ احتمالاً اردبیل مركز قدیمی این ناحیه ـ و آخرین آنها آمُل است.2
این رساله افزون بر اطلاعات جغرافیایی، آگاهیهای بسیاری دربارة داستانهای كهن ایرانی به دست میدهد و مطالعة آن در ریشهیابی داستانهای حماسی سودمند است.3
اطلاعات تاریخی و افسانهای آن از مآخذ قدیمتری گرفته شده و مانند بیشتر آثار پهلوی اسطورهها و واقعیتهای تاریخی آن با هم آمیختهاند. همچنین بنیان برخی از شهرهای آن به شاهان اساطیری و بنیان بعضی دیگر به شاهان ساسانی منسوب است.4
تدوین اولیة این رساله احتمالاً به اواخر دورة ساسانی و تدوین نهایی آن مانند بیشتر آثار بازمانده از زبان پهلوی به سدة 3ق / 9م باز میگردد.5 این رساله توسط ادگار بلوشه [1]، فرانسوی در 1895 به فرانسه و به وسیلة ماركوارت[2][3] در 1931 به انگلیسی ترجمه و چاپ شده است.6 صادق هدایت نیز در 1321ش این رساله را به فارسی ترجمه و چاپ كرده است.
مآخذ:
1ـ صفا، ذبیحالله. حماسهسرایی در ایران. تهران: امیركبیر، 1352، ش50.
2ـ تفضّلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ش: 265.
3ـ صفا، ذبیح الله. همانجا.
4ـ سمیعی، احمد. ادبیات ساسانی. تهران: دانشگاه آزاد ایران، 1355، ش: 45.
5ـ تفضّلی، احمد. همانجا.
6ـ صفا، ذبیح الله. همانجا.
نیز نك: تمیمداری، احمد. داستانهای ایرانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامیحوزة هنری، 1379، ش: 133ـ 135؛ زرشناس، زهره. زبان و ادبیات ایران باستان. تهران: دفترپژوهشهای فرهنگی، 1382، ش: 66.
[1]. E. Blochte
[2]. Markwart.
ابوالقاسم رادفر