اشعریه

«اشعریه» یا «اشاعره» در قرن سوم که اندک‌اندک مذهب اعتزال دچار ضعف می‌شد، به‌وجود آمد و به نام بنیان‌گذار آن ابوالحسن علی‌بن اسماعیل اشعری (۳۳۰ - ۲۶۰ق) معروف گردید. او در بصره می‌زیست و شاگرد ابوعلی جبایی از بزرگان معتزله بوده است. او در مسایل اساسی مانند خدا و الوهیت انتزاعی آن، شک در رابطه‌ی عِلّی و معلولی و تعبد انسان، با معتزله مخالفت ورزید. این مذهب اصولاً در تسلّط اهل سنت قرار داشت و به‌محض اینکه حیات خود را آغاز کرد، آماج انتقاد مخالفان به‌ویژه معتزله قرار گرفت. اما اشعری تمسک به کتاب و سنت را از اصول دیانت خود اعلام کرد و گفت من قایل به همان عقایدی هستم که احمد حنبل قایل بود. از بزرگان این فرقه ابوحامد اسفراینی (م ۴۰۶ق) و ابوبکر باقلانی (م ۴۰۳ق) را می‌توان نام برد.

مبانی فرقه‌ی اشعری در کل نوعی جبهه گیری و مخالفت با روش عقل گرایی و استدلالی معتزله بوده‌است. آنان می‌گفتند اعتبار مطلقِ عقل به دفاع از دیانت منجر نمی‌شود، بلکه به واسطه‌ی عقل، ایمان و دیانت از میان می‌رود. قرآن همیشه ایمان به غیب را اصل اساسی می‌داند که مبنای ایمان هم هست لذا غیب از برهان عقلی برتر است. موارد بسیاری از اختلافات اشاعره با معتزله در کتاب‌ها ذکر شده‌است، اما اهم این اختلافات موارد زیر است:

• اشعری می‌گوید:

بد و نیک کارها همه آفریده‌ی خداوند است و بنده را به‌هیچ وجه اختیار نیست.

ولی معتزله می‌گوید:

خداوند سرچشمه‌ی اعمال خیر است و اعمال شر در اختیار بندگان است و مخلوق انسان‌هاست.

• اشعری می‌گوید:

رکن اصلی ایمان عقیده‌ی قلبی است وگفتار و کردار از فروع آن است. اما در باور معتزله ایمان سه رکن دارد. اعتقاد به قلب، گفتار به زبان و عمل به ارکان.

• اشعری می‌گوید:

صفات خداوند قایم به ذات واجب‌الوجود است.

اما معتزله می‌گوید:

صفات خداوند عین ذات اوست.

• اشعری منکر حسن و قبح عقلی است اما معتزله آن را باور دارد.
• اشعری معتقد به رؤیت خداوند در قیامت و رستخیز است، اما معتزله آن را مردود می‌داند.
• اشعری منکر نظریه‌ی «المنزلة بین‌المنزلتین» است.
• اشعری خلود در نار را منکر است، در حالی‌که معتزله به آن باور دارد.
• اشعری در مسایل سیاسی امامت را به اختیار امت می‌داند، ولی معتزله به نص و اختیار می‌داند.
• اشعری کلام خدا را بالذات معجزه می‌داند و آن را مخلوق نمی‌شمارد بلکه قدیم می‌داند، اما معتزله معتقد است که کلام خداوند مخلوق و حادث است.

• اشعری می‌گوید:

ایمان و طاعت به توفیق الهی، و کفر و معصیت به خذلان الهی است.

نیز نگاه کنید به

• مکتب‌های فکری و فلسفی
• کلام اسلامی
• معتزله

منبع اصلی

تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

احمد تمیم داری