الحِیَل
الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که ابونصر فارابی در احصاء العلوم بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخه اصلی علم التعالیم (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، هندسه، علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای سنگین، ساخت برخی سازهای موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در حیطه علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است[۱][۲]. با تعریف فارابی حوزه علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی درباره ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند رساله اعمال هندسی بوزجانی کم و بیش در حیطه این علم قرار خواهند گرفت.
همچنین همه سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب مفاتیح العلوم، علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» تقسیم كرده و آنها را دو شاخه اصلی علم حیل دانسته است[۳]. با این تعریف میتوان فارابی صاحب رساله الحیل الروحانیه؛ بنوموسی* ابن شاکر، مؤلف رساله مهم و مفصل الحیل و عبدالرحمان خازنی را از دانشمندان ایرانی فعّال در زمینه علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب بنوموسی حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی است که 25 تا ساخته یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است[۴] عبدالرحمان خازنی هم افزون بر تحقیق وسیع درباره چگالی اجسام، کره خودگردانی نیز ساخته بود[۵]. دانشمندان دیگری هم مانند بیرونی و اسفزاری در زمینه چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (سده 7ق) کتابی در شرح نحوه کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب الساعه) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب معرفت الحیل الهندسیه، نوشته بدیعالزمان اسماعیل بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای دوره اسلامی هستند[۶].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ فارابی، احصاء العلوم. به کوشش عثمان امین، مصر، 1949م، ص 88-90.
- ↑ احصاء العلوم، ترجمۀ فارسی حسین خدیو جم، تهران، 1348ش، ص 88-92.
- ↑ کاتب خوارزمی، محمد بن احمد بن یوسف، مفاتیح العلوم، به کوشش ابراهیم اَبیاری، بیروت، 1404ق/1984م.
- ↑ معصومی همدانی، حسین، «بنی موسی»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج 12، ص 697-698.
- ↑ Lorch, “Al-khazini’s Sphere that Rotates by Itself” , Journal for the History of Arabic Science, Aleppo, 1980, Vol. IV(2), p. 287-303
- ↑ Wiedemann, Eilhard and Friedrich Hauser, “Über die Uhren der islamischen kultur”, Nova acta. Abhandlungen der kaiserlich Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher, Halle, Vol C(5) 1915: , Part II
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
یونس كرامتی