امام جعفر بن محمد صادق(ع)
جعفر بن محمد (ع)، امام صادق، امام ششم از ائمه اثنیعشر و مؤسس فقه شیعه امامیه. به گفته شیخ مفید در ارشاد: تولد آن حضرت در مدینه در سال 83 و وفات ایشان در شوال سال 148 هجری و مدفن ایشان در بقیع میباشد. مادر آن حضرت امفروه دختر قاسم بن محمد بن ابیبکر بود.
امام صادق بعد از پدر بزرگوارش مدت 34 سال بر مسند امامت مسلمانان متکی بود.
فقه شیعه امامیه که به فقه جعفری مشهور است، منسوب به امام صادق است. زیرا آن اندازه که از آن حضرت نقل شده است، از هیچیک از (ائمه) اهل بیت نقل نگردیده است. اصحاب حدیث اسامی راویان ثقه را که از او روایت کردهاند، به 4000 شخص بالغ دانستهاند. نیمه اول قرن دوم هجری، عصر شکوفایی حدیث و ظهور مسایل و مباحث کلامی مهم در بصره و کوفه بوده است.
امام صادق در این دوره در محیط مدینه که محل ظهور تابعین و محدثان و راویان و فقهای بزرگ بود، تنها از یک طریق که اعلا و اوثق و اتقن طرق بود، نقل میکرد و آن همان از طریق پدرش امام محمدباقر و او از پدرش علی بن الحسین و او از پدرش حسین بن علی و او از پدرش علی بن ابیطالب و او هم از حضرت رسول بود.
امام صادق که در میان ائمه از عمر نسبتاً طولانی برخوردار بوده است، در عصر خود مرجع دینی شیعیان و معتقدان به اهلالبیت بوده است. خود آن حضرت در آشفتهبازار حدیث و مدعیان علم و دین و فقه، ابواب علم را بر روی دوستان و معتقدان خود گشود و فقه اهل بیت را بر جهانیان شناساند. «فقه جعفری» چون برمبنای علم مستقیم و مستند به منبع وحی است، مخالف «قیاس» است.
دوران امامت حضرت صادق یکی از ادوار پرآشوب تاریخ اسلام است. این دوره که از سال 114 هجری تا سال 148 (سال وفات آن حضرت) طول کشیده است، شاهد ظهور و قتل زید بن علی بن الحسین (122 ق)، انتقال خلافت از بنیامیه به بنی عباس (122 ق)، کشتهشدن ابومسلم خراسانی (137 ق)، کشتهشدن عبدالله بن حسن بن حسن در زندان منصور و کشتهشدن فرزندان او محمد بن عبدالله ملقّب به نفس زکیه و ابراهیم بن عبدالله معروف به قتیل باخمری (145 ق) و بنای شهر بغداد (سال 145 و 146 ق) است. آن حضرت در این حوادث مهم سیاسی مورد توجه و نظر عدﺓ زیادی از مسلمانان بود و حتا بسیاری از مردم او را برای خلافت مناسبتر و شایستهتر از سفاح و منصور میدانستند، امّا او بینش سیاسی و دورنگری عمیقی از خود نشان داد و چون میدانست که جریان حوادث در مسیری دیگر و برخلاف مقاصد واقعی اسلام است، خود را از فتنهها و آشوبهای زمانه دور نگاه داشت و با این وسیله مشعل فروزان امامت و علم را از خاموشی در امان داشت.
شش تن از یاران امام صادق که به اصحاب سته معروفند و همه حدیثشناسان و رجالشناسان شیعه، آنها را توثیق کرده و به جلالت قدرشان اذعان دارند که عبارتند از:
- جمیل بن دراج؛
- عبدالله مسکان؛
- عبدالله بکیر؛
- حماد بن عیسی؛
- حماد بن عثمان؛
- ابان بن عثمان که همان ابان بن تغلب است.
این نیز گفتنیست که در منافع حدیث و متون روایی شیعه از امام صادق غالباً فقط به کنیه «ابوعبدالله» یاد میکنند.
غالب آثار امام به عادت معهود عصر، کتابت مستقیم خود ایشان نیست و غالباً املای امام یا بازنوشت بعدی مجالس ایشان است. بعضی از آثار نیز منسوب است و قطعیالصدور نیست. این آثار عبارتند از:
- از آثار مکتوب امام صادق، رساله به عبدالله نجاشی (غیر از نجاشی رجالی) است. نجاشی صاحب رجال بر آن است که تنها تصنیفی که امام بهدست خود نوشتهاند، همین اثر است.
- رسالهیی که شیخ صدوق در خصال و به واسطه اعمش از حضرت روایت کرده است، شامل مباحثی در فقه و کلام.
- کتاب معروف به توحید مفضل، در مباحث خداشناسی و رد دهریه که املاء امام و کتابت مفضل بن عمر جعفیست.
- کتاب الاهلیلجه که آن نیز روایت مفضل بن عمر است و همانند توحید مفضل در خداشناسی و اثبات صانع است و تماماً در بحارالانوار مندرج است. مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه که منسوب به امام صادق است و بعضی از محققان شیعه از جمله مجلسی، و صاحب وسائل و صاحب ریاض العلماء صدور آن را از ناحیه حضرت رد کردهاند.
- رسالهیی از امام خطاب به اصحاب که کلینی در اول روضه کافی به سندش از اسماعیل بن جابر از ابیعبدالله [= امام صادق] نقل کرده است.
- رسالهیی در باب غنایم و وجوب خمس که در تحفالعقول مندرج است.
- بعضی رسائل که جابر بن حیان کوفی از امام نقل کرده است.
- کلمات قصار که بعدها به آن نثرالدرر نام دادهاند و کلاً در تحفالعقول مندرج است.
- چندین فقره از وصایای حضرت خطاب به فرزندش امام موسی کاظم، سفیان ثوری، عبدالله بن جندب، ابی جعفر نعمان احول، عنوان بصری که در حلیه الاولیاء، تحف العقول ثبت گردیده است[۱][۲][۳][۴][۵].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
سید حسن امین
تلخیص از: دایره المعارف تشیّع