خیر و شر

خیر و شر، در فلسفه ( و اخلاق) مبحثی در پیرامون پرسش از منشاء / توجیه شر و بدی در عالم هستی. در اخلاق، از خیر، به مقصد و مقصود وجود موجودات و غایب همه غایات تعریف کرده‌اند که چون انسان آن را دریابد و از آن پیروی کند، به سعادت دست می‌یابد در فلسفه، خیر و شر به لحاظ حقیقت وجودیشان مورد بحث قرار می‌گیرند. از دیرباز این اشکال که «چرا شر در عالم هستی وجود دارد، در حالی که مبدأ هستی، خیر مطلق است» مطرح بوده است.

فلسفه، عرفان و حکمت اشراقی، در پاسخگوئی به این پرسش برآمده‌اند. در توجیه وجود شر گفته شده که وجود از سوی خداوند به ماهیات (اعیان، در عرفان) افاضه می‌شود. ماهیت، در ذات خود به جز امکان نیست و ممکن، خود نمی‌تواند موجود شود مگر به واسطه فیضی که از جانب علت واجب به آن می‌رسد. پس ماهیت در حکم نیستی است و وجود که آن را از نیستی به هستی می‌آورد، خیر محض است. هرگونه نقص و خلل و هر چه که شر به آن اطلاق تواند شد، از جانب ماهیت است.

به این ترتیب شر امری عدمی است، یعنی چیزی موجود نیست، بلکه عدم چیزی یا عدم کمال چیزی است. توجیه چیزهائی که در جهان بد به نظر می‌رسند و به نظر می‌آید که ریشه در وجود شر دارند این است که: در مقام سنجش سودها و زیان‌ها، سودها بیشترند؛ در تقابل شر با خیر، خیر بیشتر و غالب است. شر غالب در جهان موجود نیست. خداوند، البته می‌تواند جهانی بیافریند که در آن شر نباشد، اما در این صورت دیگر خیر غالب وجود نخواهد داشت. مثلاً در وجود آتش، خیر و سودی قرار داده شده است که سوختن خرقه درویشی در برابر آن، شری اندک است؛ و یا بریدن عضوی مجروح از بدن، شری اندک است در برابر خیر غالب و کثیر که سلامتی بدن باشد. پس جهان هستی به کامل‌ترین شکل ممکن آفریده شده و کامل‌تر از آن ممکن نیست.

نیر نگاه کنید به

• ماهیت

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

منوچهر پزشک