پرستش نیاکان

اعتقاد به روح و تقسیم آن به نجیب و شریر و انعکاس آن در نقش و منزلت افراد جامعه با برگزار کردن مراسم؛ ارتباط پیچیده‌ای را بین مردگان و زندگان برقرار می‌کند. یکی از روشهای برقراری این ارتباط، اعتقاد به تجلیل و ستایش از نیاکان است که نزد جوامع مختلف به روشهای گوناگون و بنا بر مقتضیات فرهنگی، اعتقادی و ... آنها عمل می‌شود. منشأ عمده این تجلیل، سوگ، ستایش و ... اعتقاد به وجود نیروی نامریی در افراد است که با نقش و منزلت آنها مرتبط است (مانا). در جوامع ابتدایی تمایل افراد برای سیر از مانا به تقدس و تلفیق شرایط انسانی با ماوراءالطبیعه با نگرشی نسبتاً ساده همراه است. بنابراین، تلقی آنها از درگذشت نیاکان جنبه انتزاعی می‌یابد و مسأله مرگ و وحدت جوهری مطرح می‌شود.مرده ریگ متوفی، در هر نقش و منزلتی که متوفی بوده باشد، جزء محاسن او است. حتی اگر از برخی صفات حمیده برخوردار نباشد. در مراسم سوگ، تجلیل یا ستایش فقط از محاسن متوفی سخن گفته می‌شود. اگر این شخص از نظر اجتماعی فقط رییس خانواده یا قوم، قبیله، رهبر جامعه و ... باشد به گمان مردم از یک نیروی نامریی معنوی برخوردار است که سبب اقتدار و اعتبار او شده است. جالب توجه است که مردم تصور می‌کنند اولاد و بستگان چنین افرادی از همان نیروی نامریی معنوی پدران خود برخوردارند در نتیجه آنان جانشین و استمراردهنده روش و شیوه رفتاری پدران خود محسوب می‌شوند.

افرادی که از چنین خصوصیاتی بهره‌مند باشند در عین حال که مانند دیگران انسان‌اند ولی به آسمانها می‌روند و مقدس می‌شوند و این از آرزوهای بزرگ شخص متوفی است. وجود این باورها و نفوذ اسطوره‌های دینی در مراسم تجلیل و نیایش و ستایش نیاکان متفکران را به تبیین و تحقیق واداشته تا تقدم و تأخر آنها را نسبت به یکتاپرستی بیان نمایند. مثلاً اسپنسر مذهب را ناشی از نیاپرستی می‌داند در حالیکه اشمیت می‌گوید نیاپرستی پس از یکتاپرستی به وجود آمده است.

هم در تمدنهای قدیم و هم در میان اقوام و ملل امروز، که در سطوح مختلف فرهنگی قرار گرفته‌اند، این باور وجود دارد که ارواح مردگانی که از نام و آوازه معتبری برخوردارند در زمره خدایان یا اصحاب مقرب خدایان محسوب می‌شوند به این سبب از آنان با روشهای گوناگون تجلیل می‌شود یا مورد ستایش قرار می‌گیرند. زیرا روح نجیب مانند سایر اشیاء ویژه اشراف، رؤسا، قهرمانان، کاهنان و ... است، در حالیکه روح افراد عادی از چنین نیرو و توانی برخوردار نیست این ارواح نه در سلک خدایان در می‌آیند و نه منشأ اثری هستند. زنده‌ها باید نسبت به ارواح افراد نخبه و بلند آوازه احساس مسئولیت کنند؛ این اعتقاد وجود دارد که اگر موجبات رضایت آنها فراهم نشود زندگان عقوبت خواهند شد. این باورها را می‌توان منشأ اصلی نیاکان پرستی دانست که گفته می‌شود یکی از قدیمی‌ترین آیین‌های بشری است که در سراسر گیتی رایج بوده و هنوز هم، به مقتضای زمان و با شیوه‌های متفاوت، وجود دارد.

نیاکان پرستی تنها یک روش مذهبی و عبادی ساده نیست بلکه علاوه بر شعائر و تشریفات و آداب و رسوم فراوان، مفاهیم اجتماعی بسیاری را در بردارد و وسیله‌ای است برای ابراز احساسات قوی، انگیزه اساسی افراد یک گروه است برای ایجاد شور، هیجان، افتخار و غرور، وسیله‌ای است برای احترام و بزرگداشت خاطره قهرمانان و پهلوانان و مردان شجاع ...که فرآیند آن زنده نگاه داشتن روح قهرمانی و حق‌شناسی از قهرمانان و بزرگان است.

به سخن دیگر، نیاکان پرستی یا تجلیل و بزرگداشت آنها آیین‌های خاصی است که کارکرد آن ایجاد روحیه شورانگیز در مردم و ایجاد جنبش در توده‌هاستبدین‌سان مرز بین قهرمان پرستی و زنده نگهداشتن خاطره مردان بزرگ با نیاکان پرستی بسیار ناچیز است. امروزه این هدفها و کارکردها در اغلب آداب و رسومی که در بیشتر کشورها برای تجلیل و ادای احترام نسبت به افراد و شخصیتها برگزار می‌شود رعایت می‌شود.

در مراسم سوگواری به نام «چمر»، که در نواحی غربی ایران معمول است، آیین تجلیل از نیاکان و انتقال آثار آنها به آیندگان به مقتضای شرایط فرهنگی - اجتماعی اجرا می‌شود. «احترام گذاردن به بزرگان و شخصیتهای مصلح و انسانهایی که دارای پایگاه مردمی و جایگاه ویژه انسانی در بین جامعه و ایل و تبار و طوایف خود هستند؛ ولو اینکه فقر مالی خانواده آنها نتواند جوابگوی مخارج و هزینه‌های مراسم باشد؛ از آنجایی که روح معنوی مراسم «چمر» تجلیل از فقدان این بزرگان و ترویج فضایل و انتقال رفتار، حرکات و افعال سنجیده انسانی آنها به نسل جوان و آیندگان است، تمام مردم طایفه، تیره و عشیره صرفاً به لحاظ موقعیت انسانی و معنوی شخص متوفی از جان و دل در تدارک برگزاری مراسم «چمر» افتاده و با شکوه هرچه تمامتر در فقدان عزیز و شخصیت از دست رفته خود با شرکت در این مراسم به سوگ می‌نشینند در این صورت می‌توان گفت که مراسم «چمر» مختص بزرگانی است که اقشار جامعه آنان را بزرگ و پیشکسوت خود می‌دانند».

پرستش و تجلیل از قهرمانان به پرستش خدایان وابسته است، اینان غالباً نیاکانی هستند که در دوران حیات به علل خاصی مورد توجه بوده‌اند، حتی ممکن است این قهرمانان مثل خدایان موجوداتی نیم انسانی و نیم حیوانی باشند (در جوامع ابتدایی). در ادای احترام نسبت به نیاکان ممکن است جنبه‌های دیگری دخالت داشته باشد مانند آنکه نیاکان را واسطه‌ای میان قوای استعلایی و موجودیتی که بتواند قواعد را حفظ کند. از آنجا که پرستش نیاکان و استمرار آیین‌های خاص آن متضمن ایجاد نشانه‌ها و نمادهای عینی است؛ ممکن است در اجرای مراسم تمایل به انتقال احترامات مذهبی نسبت به اشیاء به وجود آید در نتیجه ابزارها، مقابر، علائم و نشانه‌هایی که نماد قهرمانان و مقدسین هستند ابداع می‌شوند تا به نشانه حضور روح آنها در میان مردم، مورد احترام و پرستش قرار گیرند. به سخن دیگر، شباهتی بین اصل موضوع و نماد آن وجود دارد و اشیاء را مسکن ارواح می‌سازند.

بناها، مقابر، علامتها و ضریحهایی که در ایران بر مزار مقدسین و شخصیت‌های دینی، فرهنگی، علمی و ... ساخته یا نصب شده‌اند به سبب تبدیل عنصر پاک معنوی به عنصر مادی قابل احترام است که تبلوری از محاسن و اقتدار معنوی منشاء آنهاست. این امر به معنی آن است که به مقدسات جنبه عینی و مادی داده می‌شود که این امر ریشه در سرمشق بودن آنها دارد، یعنی جداکردن آنها از شرایط انسانی و در عین حال قابلیت تضمین ارتباط این شرایط به وسیله مراسم خاص مذهبی. بنابراین، انسان به شیء ارزش مقدس بودن می‌دهد و به عنوان نشانه و سرمشقی از نیاکان، با توجه به نیروی معنوی که برای آنها قائل است، به ستایش و تجلیل از آنها می‌پردازد.

نیز نگاه کنید به

• سوگواری یک نهاد انسانی
• مراسم سوگواری وکارکردهای آن

منبع اصلی

فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

محمد صادق فربد