چغازنبیل
چغازنبیل، تپهای باستانی در نزدیک شوش. نام این محوطه بیانگر تل یا تپهای به شکل زنبیل است که حالت برگشته دارد[۱]. از این رو به تپه سبدی (چغا + زنبیل) مشور است. شهر باستانی چغازنبیل در 30 کیلومتری جنوب شرقی شوش در حاشیه فلاتی مشرف به رودخانه آبریز و جنگل پوشیده از درختان گز قرار دارد. در سال 1304ه.ش (1925م) به دنبال بررسی های هوایی زمینشناسی تپهای باستانی کشف شد که بوسیله دو آجر مکتوب پیدا شده در آن متوجه شدند که تپه یکی از معابد ایلامی بوده که توسط اونتاش گال پادشاه ایلام (1245- 1265ق. م) بنا شده است.
در 1325ه. ش (1946م) به دنبال کاوشهای کنت دوم کنم، پروفسور رومن گیرشمن عملیات خاکبرداری آنجا را از نو آغاز کرد که تمام بنای زیگورات چغازنبیل از خاک بیرون آمد. چغازنبیل یا دور- اونتاش (شهر اونتاش) شهرکی مذهبی بوده که در دوره شکوفایی و تولد دوباره ایلام ساخته شده و قبل از پایان یافتن سلسله خاندان پادشاهی تحت ضربات دشمن رنگ باخته، بنابر این تمام آنچه که این شهرک دارد برگرفته ذوق و قریحه ایلامی است[۲]. این پشته وسیع توسط اونتاش گال انتخاب شد تا در آن شهرکی مذهبی برپا و تبدیل به مرکزی زیارتی برای مردم ایلام شود[۳].
این در حالی است که هنر ایلام در زمان این فرمانروا به نقطه شکوه و بینظیری رسیده بود و تمام این شکوه در ساخت بنا بکار رفته است[۴]. بیشتر کار ساخت چغازنبیل مربوط به همین پادشاه بوده و شاهان بعدی نقش کمتری در این طرح داشتهاند و شاه و درباریان در این دوران فقط به هنگام جشنها و مراسم بزرگ مذهبی به این شهرک میآمدند. شهر در نزدیکی ساحلرود بنا شده و مکان آن به نحوی انتخاب شده که بر تمام دشت اشراف داشته باشد. شهر که در حد شرقی آبریز و در مقابل کوهساری برپا شده توسط این مانع عظیم و غیرقابل عبور در در امان بود. شهر در درون سه حصار خشتی متحدالمرکز بنا شده. در میان شهر، «تنس» یا محله مقدسی قرار گرفته و حصاری پیرامون آن را احاطه کرده و محوطه چهارگوشی را تشکیل داده که هر ضلع آن بالغ بر چهار صد متر بوده و در وسط این محله بقایای زیگورات عظیم و مستحکمی دیده میشود. چغازنبیل با سه نوع خشت ساخته شده است. خشت خام، خشت پخته (آجر) و خشت خامی که با خشت پخته کوبیده یا شکسته مخلوط شده است[۵].
ارتفاع زیگورات تماماً با خشت خام ساخته که با روکار آجری به ضخامت 2 متر پوشیده شده است، به فاصله هر ده رج آجر یک رج آن کتیبهدارد (به خط ایلامی) است و این کتیبهها بیانگر این است که بنا را اونتاش گال به ربالنوع این شوشی ناک وقف کرده است. زیگورات به صورت پله پله ساخته شده و هر طبقهآن بر روی طبقه پایینتر قرار گرفته و ابعاد آن کوچکتر از طبقه زیرین است و بنا احتمالاً پنج طبقه بوده است. در اطراف زیگورات پلکان عظیمی طبقههایی پایین را به طبقههای بالاتر مربوط میسازد. دور ساختمان مرکزی را دیواری گرفته که در آن هفت دروازه وجود دارد. در فاصله بین دیوار پیرامون زیگورات و دیوار وسیعی که دور این شهر مذهبی را فرا گرفته ساختمانهای دیگری نیز دیده میشوند از جمله: آرامگاههایی که در زیر زمین برای خانواده سلطنتی بنا شدهاند [۶] معبدها و ساختمانهای دیگری با حجم کوچکتر در پیرامون ساختمان مرکز زیگورات و در محوطه حیاطهای جانبی برای خدایان دیگر ایلامی از جمله هومبان، هیشمیتیک، روهوراتر، چهار جفت خدا تحت عنوان «نپراتپ» (الهههای روزیدهنده) پینیکیر الهه مادر قدیم شوش و دیگر خدایان. ورودی معابد ایلامی بوسیله مجسمههای شیر، گاو نر و نوعی سگ محافظت میشد[۷].
در محوطه شهر ساختمان جالبی برای تصفیه آب مصرفی مردم شهر وجود داشته که با اصول علمی پیشرفتهای ساخته شده بوده[۸]. توسط یک قطعه ظرف سفالی نشانی از اشغال شهر توسط هخامنشیان در دست داریم، در زمان اشکانیان نیز شهر با یک اشغال فصلی از جانب شبانان کوچنشین یا نیمه کوچنشین مواجه شده است. در قرن هفدهم میلادی نیز اقامتگاه کوچکی توسط یکی از حاکمان محلی در اینجا بنا شده است[۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ گیرشمن، رومن، چغازنبیل (دور- اونتاش)، ترجمه اصغر کریمی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1373، ج1، ص21.
- ↑ افشار سیستانی، ایرج، خوزستان و تمدن دیرینهآن، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373، ج 1، صص 12- 311.
- ↑ مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، مرکز نشر دانشگاهی، 1370، ص 20.
- ↑ هنیتس، والتر، دنیای گمشده ایلام، ترجمه فیروزنیا، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم 1376، ص 196.
- ↑ مجیدزاده، همان، ص 50 و 78.
- ↑ آمیه، پیر، تاریخ عیلام، ترجمه شیرین بیانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1349، صص 55- 53.
- ↑ کامرون، جورج، ایران در سپیده دم تاریخ، ترجمه حسن انوشه، تهران: علمی و فرهنگی، 1365، صص 64 و 79- 77.
- ↑ نگهبان، عزتالله، شهرنشین و شهرسازی از هزاره چهارم تا هزاره اول ق. م نظر اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران 1365، صص 35- 34.
- ↑ نگبهان، عزتالله، راهنمای موزه و حفاری هفتتپه، اداره کل موزهها، تهران: وزارت فرهنگ و هنر 1351، ص 83.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
سهم الدین خزائی