مجمع تشخیص مصلحت نظام

مجمع تشخیص مصلحت نظام برگرفته از وبسایت خبرگزاری تسنیم قابل بازیابی ازhttps://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/03/21/2283813/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85

مجمع تشخیص مصلحت نظام، نهاد كارشناسی و دادن حكم بر اساس تشخیص مصلحت نظام درباره اختلاف مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان بر سر موازین شرع و قانون اساسی مصوبات مجلس و مشاوره در اموری كه رهبر به آن ارجاع می‌دهد.

این مجمع كه در 17 بهمن 1366ش با فرمان امام خمینی تشكیل و در بازنگری قانون اساسی در 1368ش تثبیت شد و به اصل 112 قانون اساسی^* جدید اضافه شده است.

اعضای مجمع پیش از بازنگری قانون اساسی، شامل فقهای شورای نگهبان^*، رؤسای سه قوه و دو نفر دیگر به انتخاب رهبر بودند. این تركیب در 1368ش تغییر یافت و از آن پس مقام رهبری 20 نفر اعضای ثابت و متغیر این مجمع را برای مدت 3 سال تعیین می‌كند:

1. فقهای شورای نگهبان (6 نفر)؛
2. رؤسای سه قوه؛
3. وزیر مربوطه؛
4. رئیس كمیسیون مربوطه مجلس,
5. صاحب نظران در مسائل فقهی و سیاسی به عنوان نمایندگان رهبری (9 نفر). غیر از وزیر مربوطه و رئیس كمیسیون مجلس بقیه افراد از اعضای ثابت مجمع تشخیص مصلحت نظام می‌باشند.

اصل 112 برای مجمع سه وظیفه مقرر كرده است:

1. تصمیم‌گیری در موارد اختلاف مجلس^* و شورای نگهبان، این تصمیم‌گیری مقید به قیدی نشده است، و به اطلاق دلالت می‌كند كه لازم نیست نظری موافق با نظر مجلس یا شورای نگهبان داشته باشد بلكه می‌تواند نظر ثالثی داشته باشد.
2. مشاوره در اموری كه رهبر به آن ارجاع می‌دهد، این مشاوره در هر امری ممكن است و اهم آن كه در قانون اساسی ذكر شده عبارت است از: مشاوره با رهبری در تعیین سیاست‌های كلی نظام جمهوری اسلامی ایران (اصل 110) و بازنگری قانون اساسی (اصل 177).

سایر وظایف مجمع كه عبارتند از:

1. حل معضلات نظام كه از طریق عادی قابل حل نیست؛
2. انتخاب رهبر در صورت فوت یا كناره‌گیری یا عزل رهبر، یكی از اعضای شورای نگهبان كه در ضمن یكی از سه نفر اعضای شورای رهبری می‌باشد، توسط مجمع انتخاب می‌شود (اصل 177)؛
3. طبق اصل 112 این شورا در خصوص وظایف بندهای 1 و 2 و 3 و 5 و 10 و قسمت‌های دو هـ و بند 6 اصل 110 پس از تصویب سه چهارم اعضای مجمع اقدام می‌كند؛
4. اعضای ثابت مجمع در شورای بازنگری قانون اساسی عضویت دارند (اصل 177).

مجمع تشخيص مصلحت نظام   

داود قاسم پور

يكي از نهادهايي كه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي به وجود آْمد مجمع تشخيص مصلحت نظام بود. تدوين کنندگان قانون اساسي در سال 1358 تشکيلات و جايگاه جداگانه اي براي حل اختلاف بين دو نهاد ياد شده پيش بيني نکرده بودند ولي تکرار اختلاف نظرها که رو به تزايد بود عملا" باعث ورود مقام رهبري به مباحث دروني يک قوه بعنوان يک روش مي گرديد و حضور معظم له در مسير مستقيم قانون گذاري را بطور محسوسي افزايش مي داد و چنين روشي با ديدگاههاي بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران حضرت امام خميني (ره) مبني بر پرهيز از ورود مستقيم و گسترده در حوزه وظايف قوا تناسب نداشت ( البته اين مسئله با مديريت بحران ها و حل معضلات اساسي که همواره به عهده مقام رهبري است ،متفاوت است).اختلاف نظرهاي مورد بحث در سالهاي نخست شکل گيري نهادهاي قانونگذاري عمدتا" در دو موضوع قانون کار و قانون اراضي شهري بيش از همه ظهور پيدا کرد.سرانجام پس از مکاتباتي بين مقامات عاليرتبه و ذيربط وقت کشور، درخواستي در بهمن ماه 1362 به امضاء رئيس جمهور وقت ( حضرت آيت ا... خامنه اي )، رئيس وقت مجلس شوراي اسلامي آيت ا... هاشمي رفسنجاني ، رئيس وقت ديوان عالي کشور آيت ا... موسوي اردبيلي، نخست وزير وقت جناب آقاي مهندس مير حسين موسوي و حجه الاسلام حاج سيد احمد خميني به حضرت امام خميني (ره) براي چاره جويي در اين باره ، تقديم گرديد.حضرت امام (ره) در تاريخ 17 بهمن 1366 هجري شمسي با صدور فرماني، مجمع تشخيص مصلحت نظام را براي رسيدگي به اين قبيل امور تاسيس فرمودند. اين مجمع که در آغاز تاسيس ، صرفا" بمنظور تشخيص مصلحت در موارد اختلاف بين مجلس و شوراي نگهبان تاسيس گرديده بود، هنگاميکه قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران در سال 1368 مورد بازنگري قرار گرفت پس از بحث هاي مشروح درباره جايگاه مجمع تشخيص مصلحت، وظايف يازده گانه اي مستند به اصول 112، 111، 110 و 177 برعهده اين مجمع قرار گرفت، تا بعنوان حلقه تکميلي در حاکميت نظام جمهوري اسلامي و در شرايط مختلف ايفاي نقش نماي به استناد اصول و بندهاي قانون اساسي ج.ا.ا. بدين شرح است: 1- ارائه مشاوره به مقام معظم رهبري در تعيين سياستهاي كلي نظام (به استناد بند 1 اصل 110 قانون اساسي)2- پيشنهاد چگونگي حل معضلات نظام كه از طريق عادي قابل حل نيست به مقام معظم رهبري (به استناد بند 8 اصل 110 قانون اساسي)3- تشخيص مصلحت در مواردي كه مصوبه مجلس شوراي اسلامي را شوراي نگهبان خلاف موازين شرع و يا قانون اساسي بداند (به استناد اصل 112 قانون اساسي)4- مشاوره در اموري كه مقام رهبري به مجمع ارجاع مي‌دهد (به استناد اصل 112 قانون اساسي)5- نظارت بر حسن اجراي سياستهاي كلي نظام (به استناد مورخ 17/1/77 مقام معظم رهبري)6- مشاور رهبري در موارد اصلاح يا تتميم قانون اساسي (به استناد اصل 177 قانون اساسي)7- عضويت در شوراي بازنگري قانون اساسي (اعضاء ثابت مجمع) (به استناد اصل 177 قانون اساسي)8- انتخاب يكي از فقهاي شوراي نگهبان براي عضويت در شوراي موقت رهبري (به استناد اصل 111 قانون اساسي)9- تصويب برخي از وظايف رهبري براي اجراء توسط شوراي موقت رهبري (به استناد اصل 111 قانون اساسي10-انتخاب جايگزين هريك از اعضا شوراي موقت رهبري در صورت عدم توانايي انجام وظايف (به استناد اصل 111 قانون اساسي) 11- پيشنهاد چگونگي اتخاذ تصميم شوراي موقت رهبري در مورد وظايف مصرح در بندهاي اصل يكصد ودهم كه در اصل يكصدويازدهم تصريح گرديده است. دوره نخست شکل گيري مجمع سال 1366 ه.ش. تا سال  1368 ه.ش. است که با فرمان حضرت امام خميني  آغاز گرديد. در اين دوره وجود جنگ تحميلي و شرايط خاص سياسي و اجرايي کشور از ويژگيهاي خاص دوره ياد شده مي توان برشمرد. ترکيب اعضاي مجمع  طي دوره ياد شده بدين شرح مي باشد: الف : فقهاي شوراي نگهبان ب: آقايان آيت ا…خامنه اي (رئيس جمهور وقت ) - هاشمي رفسنجاني (رئيس مجلس وقت ) - موسوي اردبيلي (رئيس شوراي عالي قضائي ) - توسلي - موسوي خوئيني ها - مير حسين موسوي (نخست وزير وقت ) ج: مرحوم حجت الاسلام سيد احمد خميني (فرزند حضرت امام )براي ارائه گزارش جلسات به حضرت امام 2- دوره دوم مجمع در پايان جنگ تحميلي در سال 1368 پس از بازنگري  قانون اساسي در اين قانون با وظايف احصاء شده در بندها و اصول 110 ، 111 ، 112 و 177 شکل گرفت . تركيب اعضاي مجمع طي دوره دوم بر اساس حکم مورخ 12/7/68 مقام معظم رهبري ، حضرت آيت ا...  خامنه اي بدين شرح مي باشد: فقهاي شوراي نگهبان (6نفر) روساي سه قوه (قواي مجريه - مقننه و قضائيه) وزير مربوط ( وزيري كه موضوع مورد بحث مجمع مربوط به وي مي شود) رئيس كميسيون مربوط در مجلس شوراي اسلامي (در صورتي كه موضوع بحث در مجمع مربوط به وي شود ) آقايان : مهدوي كني - يوسف صانعي - سيد احمد خميني - سيد محمّد موسوي خوئيني ها - محمّد علي موحدي كرماني - حسن صانعي - محمّد رضا توسلي - عبدا…نوري و ميرحسين موسوي 3- دوره سوم مجمع که با افزايش اعضاي حقيقي متشکل از شخصيتهاي عالي رتبه کشور در سال 1375 همراه بود ، مجمع را وارد دوران جديدي از پويايي و بالندگي در جهت انجام کامل وظايف قانوني نمود.تركيب اعضاي مجمع طي دوره سوم براساس حکم مورخ 27/12/75 بدين شرح مي باشد:1- شخصيت هاي حقوقي عضو :الف: روساي سه قوه مجريه - مقننه و قضائيهب: فقهاي شوراي نگهبانج: وزير يا رئيس دستگاهي كه موضوع مورد بحث در مجمع مربوط به آن مي شود2-- شخصيت هاي حقيقي:آقايان هاشمي رفسنجاني، مهدوي كني، اميني نجف آبادي، واعظ طبسي ، احمد جنتي، امامي كاشاني، حسن حبيبي، مير حسين موسوي، ولايتي، محمدي ري شهري، حسن صانعي، حسن روحاني، موسوي خوئيني ها، عسگر اولادي، دري نجف آبادي، علي لاريجاني، مصطفي مير سليم، توسلي محلاتي، عبدا…نوري، مرتضي نبوي، فيروز آبادي، غلامرضا آقازاده، بيژن نامدار زنگنه، محمّد هاشمي، محسن نوربخش، محسن رضائي (دبير مجمع)اين افراد به موجب حكم مورخ 27/12/1375براي يك دوره 5 ساله انتخاب شدند و  هاشمي رفسنجاني نيز توسط مقام معظم رهبري به عنوان رئيس مجمع تشخيص مصلحت منصوب شد.  4- دوره چهارم مجمع را مي توان فعال ترين و سازمان يافته ترين دوران مجمع نام برد،که در سال 1380 اعضاي جديد مجمع طي حکم مقام معظم رهبري  براي مدت پنج سال انتخاب شدند:  تركيب اعضاي مجمع طي دوره چهارم: 1 ـ شخصيتهاي حقوقي عضو، عبارتند از: الف: روساي سه قوه، ب: فقهاي شوراي نگهبان،ج: وزير يا رييس دستگاهي كه موضوع مورد بحث در مجمع، مربوط به آن دستگاه است ، د: رييس كميسيون مناسب با موضوع مورد بحث از مجلس شوراي اسلامي2ـ شخصيتهاي حقيقي عضو، عبارتند از حجج اسلام و آيات وحضرات: آقايان «هاشمي رفسنجاني» ،« اميني نجف آبادي »، «واعظ طبسي»، «جنتي»، « امامي كاشاني»، «موحدي كرماني»، «حسن حبيبي»، «ميرحسين موسوي»، « علي اكبر ولايتي»، «محمدي ري شهري»، «حاج شيخ حسن صانعي»، «حسن روحاني»، «حبيب الله عسگراولادي»، «دري نجف آبادي»، «علي لاريجاني»،«مصطفي ميرسليم»، «توسلي محلاتي»، «مرتضي نبوي»، «فيروز‌آبادي»، «غلامرضا آقازاده»، «بيژن نامدار زنگنه»، «محمد هاشمي»، «محسن رضايي»، «علي‌اكبر ناطق نوري»، «محمدرضا عارف»، «غلامعلي حداد عادل»، «مجيد انصاري»، «حسين مظفر»، «محمدرضا باهنر» و «محمدجواد ايرواني ».

منابع:

1- احمدي ، علي  ، مجمع تشخيص مصلحت نظام، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي ،‌1383

2- پايگاه اطلاع رساني مجمع تشخيص مصلحت نظام www.majma.ir

نیز نگاه کنید به

• امام خمینی
• شورای نگهبان
• قانون اساسی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مریم حسینی index.php?title=رده:علوم سیاسی