آقا رضا عکاسباشی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۸

سمت راست تصویر آقا رضا عکاسباشی، قابل بازیابی از https://tirshot.ir/photography-history/smoke-on-the-water/

آقا رضا عکاسباشی، ملقب به اقبال السلطنه (ز 1259-1307 د ق / 1843-1889م) پیشخدمت خاصّه و عکاس رسمی دربار ناصری و نخستین عکاس حرفه‌ای در تاریخ عکاسی ایران.

آقا رضا عکاسباشی که با لقب‌های آجودان مخصوص و اقبال السلطنه نیز نامیده می‌شد، در تهران به دنیا آمد. او فرزند آقا اسماعیل جدیدالاسلام و برادر میرزا علینقی حکیم‌الممالک، یکی از پزشکان مخصوص ناصرالدین شاه و از غلام بچه‌ها و پیشخدمت‌های او بود. به خاطر داشتن هوش و استعداد، مورد توجه شاه قرار گرفت. درباره روزنامه دولت علیه ایران شرح عکاس شدن او را چنین نوشته است:

«آقا رضای پیشخدمت حضور مِهر ظهور مبارک... در تحصیل و تکمیل عمل فوتوگرافی یعنی عکاسی نهایت اهتمام به عمل آورده، مورد عنایات بلانهایت خسروانه آمده بر حسب فرمان مِهر لُمعان همایون، به اعطای لقب عکاسباشی سرافراز و مباهی گردید»^[۱].

آقا رضا، عکاسی را نزد کارلهیان (Carlhian, Francis (1818-1870)) فرانسوی که برای ترویج علم و عمل عکاسی به دستور ناصرالدین شاه به ایران آمده بود، فرا گرفت و در 1280ق/ 1863م پس از مهارت یافتن در این فن، به لقب عکاسباشی سرافراز شد^[۲].

آلبوم‌های بسیاری از عکس‌های آقا رضا در کاخ گلستان و نزد برخی اشخاص نگهداری می‌شود. در بسیاری از سفرهای داخلی و خارجی ناصرالدین شاه، به عنوان عکاس وی را همراهی می‌کرد و به صورت گزارش‌های تصویری از سفرها عکس تهیه می‌کرد. مانند عکس‌هایی که در سفر خراسان شاه در 1284ق / 1867م، از حاج ملا هادی سبزواری، فیلسوف مشهور برداشته است^[۳].

آقا رضا، نخستین سرپرست عکاسخانه همایونی^[۴] در کاخ گلستان بود که بیش از سی سال در این سمت خدمت کرده‌ است^[۵].⁵ در 1301ق / 1883م به منصب ریاست قورخانه و آجودانی مخصوص ناصرالدین شاه گمارده شد و در 1302ق / 1884م به اقبال‌السلطنه ملقب شد. در 1306ق / 1888م نیز ریاست توپخانه را عهده‌دار شد. آثار عکاسی آقا رضا از نظر نخستین برخوردهای یک عکاس ایرانی با پدیده عکاسی، بسیار با اهمیت و دارای ویژگی‌های زیبایی شناختی ممتازی است^[۶]. او شاگردانی را برای عکسبرداری در دربار ناصرالدین شاه تربیت کرد[1]^[۷]. در اواسط سال 1307ق / 1889م در باغ شخصی خود در آجودانیه شمیران درگذشت. می‌گویند حاج حسین علی خان حاجب الدوله، به دستور شاه او را به سبب مُراوده عاشقانه با فروغ‌الدوله دختر ناصرالدین شاه و همسر ظهیرالدوله، با نوشاندن قهوه قجری مسموم کرد^[۸].

نیز نگاه کنید به

پاورقی

[1]. یادداشتی از آقا رضا عکاسباشی است که «به فرموده ناصرالدین شاه، وی می‌بایست یک نفر عکاس قابل را روانه عتبات عالیات کرده و عکس‌هایی را از اماکن مقدسه تهیه نماید. «... خانه‌زاد هم عباسعلی بیک را که در این عمل [عکاسی] سال‌ها بود در عکاسخانه مبارکه مشغول خدمت و تعلیم عکاسی بود، با مخارج دولتی و عزت تمام روانه و مأمور این خدمت نمود...».

مآخذ

↑ روزنامه دولت علیه ایران. به کوشش جمشید کیان‌فر و عنایت‌الله رحمانی، تهران: کتابخانه ملی، 1372، ج 2، ص 641.
↑ افشار، ایرج. گنجینه عکس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 37.
↑ افشار، ایرج. گنجینه عکس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 33.
↑ افشار، ایرج. گنجینه عکس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 38.
↑ به کوشش افشار، ایرج. چهل سال تاریخ ایران در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه. المآثر و الآثار. تهران: اساطیر، 1374، ج‌ 1، چ 2، ص48.
↑ ستاری، محمد. «آقا رضا اولین عکاس حرفه‌ای پُرتره در ایران»، نشریه هنرهای تجسمی. دوره جدید، ش 23، شهریورماه 1384، ص23.
↑ طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران،1381، ص118. نیز: آلبوم‌خانه کاخ گلستان، آلبوم شماره 293 عکس‌های عتبات
↑ بامداد، مهدی. تاریخ رجال ایران. تهران: زوّار، 1347، ج 1، ص 514- 515.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا طهماسب‌پور

[1] روزنامه دولت علیه ایران. به کوشش جمشید کیان‌فر و عنایت‌الله رحمانی، تهران: کتابخانه ملی، 1372، ج 2، ص 641.

[2] افشار، ایرج. گنجینه عکس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 37.

[3] افشار، ایرج. گنجینه عکس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 33.

[4] افشار، ایرج. گنجینه عکس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 38.

[5] به کوشش افشار، ایرج. چهل سال تاریخ ایران در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه. المآثر و الآثار. تهران: اساطیر، 1374، ج‌ 1، چ 2، ص48.

[6] ستاری، محمد. «آقا رضا اولین عکاس حرفه‌ای پُرتره در ایران»، نشریه هنرهای تجسمی. دوره جدید، ش 23، شهریورماه 1384، ص23.

[7] طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران،1381، ص118. نیز: آلبوم‌خانه کاخ گلستان، آلبوم شماره 293 عکس‌های عتبات

[8] بامداد، مهدی. تاریخ رجال ایران. تهران: زوّار، 1347، ج 1، ص 514- 515.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''آقا رضا عكاسباشي'''، (ز 1259- 1307ق/ 1843- 1889م) پيشخدمت خاصه و عكاس رسمي دربار ناصرالدين شاه و نخستين عكاس حرفه‌اي در تاريخ عكاسي ايران. آقا رضا عكاسباشي كه با لقب‌هاي آجودان مخصوص و اقبال‌السلطنه نيز ناميده مي‌شد، در تهران به دنيا آمد. او فرزند آقا اسمعيل جديدالاسلام و برادر ميرزا علينقي حكيم‌الممالك يكي از پزشكان مخصوص ناصرالدين شاه و از غلام بچه‌ها و پيشخدمت‌هاي ناصرالدين شاه بود. به خاطر داشتن هوش و استعداد مورد توجه شاه قرار گرفت. اعتمادالسلطنه شرح عكاس شدن او را چنين آورده است:
+[[پرونده:زندگینامه-آقا-رضا-عکاس-باشی.jpg|بندانگشتی|سمت راست تصویر آقا رضا عکاسباشی، قابل بازیابی از https://tirshot.ir/photography-history/smoke-on-the-water/]]
+'''آقا رضا عکاسباشی'''، ملقب به اقبال السلطنه (ز 1259-1307 د ق / 1843-1889م) پیشخدمت خاصّه و عکاس رسمی دربار ناصری و نخستین عکاس حرفه‌ای در [[تاریخ عكاسی و عكاسان پیشگام در ایران|تاریخ عکاسی ایران]].
-«... چون خاطر خطير همايون به رواج و ترقي اين علم [عكاسي] تعلق گرفت، خود ذات ملكوتي صفات... بر اين علم اطلاع يافته بر آن شدند كه يكي از چاكران دربار حضرت شاهنشاهي و خاصان همايون نيز در اين فن مهارتي تمام يابد كه سَفَراً و حَضَراً به موجب امر ملوكانه آشنا و غريبه و ابنيه و آثار قديمه را عكس‌ بردارد و خاطر مبارك را در اوقات فراغت بدان مشغول سازد. پس آقارضا پيشخدمت خاصه كه امروز [1295ق] آجودان مخصوص حضور و خازن صرف جيب و محل وثوق و اعتماد و از خانه‌زادان حقيقي است به آموختن اين علم شريف، بر حسب امر همايون مأمور گشت و چندي برنيامد كه از يُمن توجهات ملوكانه در اين علم تكميل يافت و شناسايي كامل حاصل نمود و خاطر مبارك خسرواني از اين معني خرسند گشته مشاراليه را به عواطف ملوكانه مفتخر ساخته و از براي انتشار اين علم و وسعت‌ در اين عمل، يكي از عمارات مخصوص پادشاهي را مخصوصاً ''عكاسخانة مباركه'' فرموده كه گاهي از كارها فراغت حاصل مي‌فرمودند، براي تماشا و ترقي اين عمل به آن‌جا تشريف مي‌بردند. در اسفار بزرگ مثل سفر خراسان و مازندران و كربلاي معلّي، عكس جميع اماكن و ابنيّه قديمه و آثار ؟ را عكس برداشته و مرقع ساخته به حضور مباركه تقديم مي‌نمودند. كه الآن هم در حضور همايون است».<sup>1</sup>
+آقا رضا [[عکاسباشی]] که با لقب‌های آجودان مخصوص و اقبال السلطنه نیز نامیده می‌شد، در [[استان تهران|تهران]] به دنیا آمد. او فرزند آقا اسماعیل جدیدالاسلام و برادر میرزا علینقی حکیم‌الممالک، یکی از پزشکان مخصوص [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و از غلام بچه‌ها و پیشخدمت‌های او بود. به خاطر داشتن هوش و استعداد، مورد توجه شاه قرار گرفت. درباره [[روزنامه دولت علیه ایران]] شرح عکاس شدن او را چنین نوشته است:
+«آقا رضای پیشخدمت حضور مِهر ظهور مبارک... در تحصیل و تکمیل عمل فوتوگرافی یعنی عکاسی نهایت اهتمام به عمل آورده، مورد عنایات بلانهایت خسروانه آمده بر حسب فرمان مِهر لُمعان همایون، به اعطای لقب [[عکاسباشی]] سرافراز و مباهی گردید»<ref>'''''روزنامه دولت علیه ایران'''''. به کوشش جمشید کیان‌فر و عنایت‌الله رحمانی، تهران: کتابخانه ملی، 1372، ج 2، ص 641.</ref>.
-'''مآخذ:    '''
+آقا رضا، عکاسی را نزد کارلهیان (Carlhian, Francis (1818-1870)) فرانسوی که برای ترویج علم و عمل عکاسی به دستور [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] به [[ایران]] آمده بود، فرا گرفت و در 1280ق/ 1863م پس از مهارت یافتن در این فن، به لقب [[عکاسباشی]] سرافراز شد<ref>افشار، ایرج. '''''گنجینه عکس‌های ایران'''''. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 37.</ref>.
-# اعتماد‌السلطنه، محمدحسن‌خان. '''''مرآت‌البلدان'''''. چاپ سنگي، 1295ق، ج3، ص22-21.
+آلبوم‌های بسیاری از عکس‌های آقا رضا در [[کاخ گلستان]] و نزد برخی اشخاص نگهداری می‌شود. در بسیاری از سفرهای داخلی و خارجی [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]، به عنوان عکاس وی را همراهی می‌کرد و به صورت گزارش‌های تصویری از سفرها عکس تهیه می‌کرد. مانند عکس‌هایی که در سفر خراسان شاه در 1284ق / 1867م، از حاج ملا هادی سبزواری، فیلسوف مشهور برداشته است<ref>افشار، ایرج. '''''گنجینه عکس‌های ایران'''''. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 33.</ref>.
+آقا رضا، نخستین سرپرست [[عکاسخانه]] همایونی<ref>افشار، ایرج. '''''گنجینه عکس‌های ایران'''''. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 38.</ref> در [[کاخ گلستان]] بود که بیش از سی سال در این سمت خدمت کرده‌ است<ref>به کوشش افشار، ایرج. '''''چهل سال تاریخ ایران در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه'''''. المآثر و الآثار. تهران: اساطیر، 1374، ج‌ 1، چ 2، ص48.</ref>.<sup>5</sup> در 1301ق / 1883م به منصب ریاست قورخانه و آجودانی مخصوص [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] گمارده شد و در 1302ق / 1884م به اقبال‌السلطنه ملقب شد. در 1306ق / 1888م نیز ریاست توپخانه را عهده‌دار شد. آثار عکاسی آقا رضا از نظر نخستین برخوردهای یک عکاس ایرانی با پدیده عکاسی، بسیار با اهمیت و دارای ویژگی‌های زیبایی شناختی ممتازی است<ref>ستاری، محمد. «آقا رضا اولین عکاس حرفه‌ای پُرتره در ایران»، '''''نشریه هنرهای تجسمی'''''. دوره جدید، ش 23، شهریورماه 1384، ص23.</ref>. او شاگردانی را برای عکسبرداری در دربار [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] تربیت کرد[1]<ref>طهماسب‌پور، محمدرضا. '''''ناصرالدین، شاهِ عکاس'''''. تهران: نشر تاریخ ایران،1381، ص118. نیز: آلبوم‌خانه کاخ گلستان، آلبوم شماره 293 عکس‌های عتبات</ref>. در اواسط سال 1307ق / 1889م در باغ شخصی خود در آجودانیه شمیران درگذشت. می‌گویند حاج حسین علی خان حاجب الدوله، به دستور شاه او را به سبب مُراوده عاشقانه با فروغ‌الدوله دختر [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] و همسر ظهیرالدوله، با نوشاندن قهوه قجری مسموم کرد<ref>بامداد، مهدی. '''''تاریخ رجال ایران'''''. تهران: زوّار، 1347، ج 1، ص 514- 515.</ref>.
+== نیز نگاه کنید به ==
+* [[عکاسباشی]]
+* [[تاریخ عكاسی و عكاسان پیشگام در ایران]]
+* [[ناصرالدین شاه قاجار]]
+== پاورقی ==
+[1]. یادداشتی از آقا رضا [[عکاسباشی]] است که «به فرموده [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]، وی می‌بایست یک نفر عکاس قابل را روانه عتبات عالیات کرده و عکس‌هایی را از اماکن مقدسه تهیه نماید. «... خانه‌زاد هم عباسعلی بیک را که در این عمل [عکاسی] سال‌ها بود در عکاسخانه مبارکه مشغول خدمت و تعلیم عکاسی بود، با مخارج دولتی و عزت تمام روانه و مأمور این خدمت نمود...».
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 محمدرضا طهماسب‌پور
+[[رده:هنر]]
+[[رده:عکاسی]]