استان خراسان جنوبی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''خراسان جنوبي،''' استاني به مركزيت شهر بيرجند در شرق كشور. اين استان از شمال با استان خراسان رضوي، از غرب با استان يزد، از جنوب غربي با استان كرمان، از جنوب شرقي با استان سيستان وبلوچستان و از شرق با كشور افغانستان همسايه است.<sup>1</sup> خراسان جن...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
خراسان جنوبی، استانی به مرکزیت شهر بیرجند در شرق کشور. | |||
این استان از شمال با [[استان خراسان رضوی]]، از غرب با [[استان یزد]]، از جنوب غربی با [[کرمان|استان کرمان]]، از جنوب شرقی با [[استان سیستان و بلوچستان|استان سیستان وبلوچستان]] و از شرق با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 کشور افغانستان] همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان جنوبی).''''' تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>. | |||
[[پرونده:استان خراسان جنوبی.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|استان خراسان جنوبی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://sk.mcth.ir/south-khorasan/darmiyan/]] | |||
خراسان جنوبی که با 498/555/69 کم، 2/4 درصد از مساحت [[کشور ایران|ایران]] را در بر میگیرد، بین '39 ْ57 تا 53َ˚60 طول شرق و 30َ˚30 تا ˚06 ˚48 عرض شمالی واقع شده است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استانهای ایران.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص25.</ref>. طبق آخرین تقسیمات کشوری، این استان دارای 6 شهرستان، 16 بخش، 42 دهستان و 17 شهر است. نامهای شهرستانهای استان عبارتند از: سربیشه، نِهْبَنْدان سَرایان، بیرجند، دَرْ میان (به مرکزیت اسدیه) و قائنات (به مرکزیت قائن)<ref>'''''دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات كشور، 1384.</ref>. | |||
از میان شهرستانهای استان، قائنات، دَرْ میان، سر بیشه و نِهْبَنْدان مجموعاً دارای 330 کم مرز مشترک با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان جنوبی.''''' تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1384، ص3.</ref>. | |||
[[استان خراسان جنوبی]] به دو منطقه کوهستانی و هموار تقسیمپذیر است. منطقه کوهستانی استان در مرکز و در شمال شرقی استان جای دارد و جهت آن شمال غربی ـ جنوب شرقی و در سطح وسیعی تا مرز [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] و شمال [[استان سیستان و بلوچستان]] گسترده شده است<ref>اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان جنوبی)، '''''جغرافیای استان خراسان جنوبی.''''' تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. ص2.</ref>. | |||
سیاه کوه به ارتفاع 2857م در بخش کوههای شمالی، قله بَنْدْدَر به ارتفاع 2787م در کوههای مؤمنآباد در بخش کوههای مرکزی، و قله شاه کوه به ارتفاع 2633م در بخش کوههای جنوبی، از مهمترین ارتفاعات استان هستند. این ارتفاعات نقش تعیین کنندهای در آب و هوای استان دارند و منشأ و سرچشمه رودها، چشمهها و قناتهای متعددی در یکی از نواحی خشک و کم باران ایران به شمار میآیند<ref>'''''جغرافیای استان خراسان جنوبی'''''، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. ص5-3.</ref>. | |||
آب و هوای [[استان خراسان جنوبی]] تحت تأثیر عواملی همچون عرض جغرافیایی، ارتفاع، همسایگی با دشت لوت، که یکی از خشکترین و گرمترین بیابانهای جهان در منطقه وسیعی از مرزهای غربی آن است، تودههای هوای سرد قطبی و مرطوب غربی و جنوب غربی، جنوب شرقی و گرم و خشک و نیز بادهای 120 روزه سیستان و عوامل دیگر مانند جهت و امتداد کوهها و دوری از دریا، شکل گرفته و به صورت خشک و نیمه خشک نمایان شده است<ref>'''''جغرافیای استان خراسان جنوبی'''''، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. ص 10-11.</ref>. | |||
بخش غربی استان خراسان جنوبی در حوضه آبریز مرکزی ایران (زیر حوضه کویر لوت) و بخش شرقی آن در حوضه آبریز شرق ایران (زیر حوضههای نمکزار خواف و هامون هیرمند) واقع شده است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص254.</ref>. رودهای متعددی در این سرزمین رواناند که از ارتفاعات مرکزی و شمال استان سرچشمه میگیرند. برخی از این رودها مانند رود بَنْدان پس از عبور از جنوب شرق استان، به دریاچۀ هامون در [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان]] میریزد؛ رود شوُرِقائن به نمکزار خواف، واقع در شمال شرقی استان، میرسد و رود فخررود در پایان به دق تندی در افغانستان میپیوندد. رودهای دیگری مانند شاهرود، گاریچگان و ... به مناطق کویری غرب استان میپیوندند<ref>'''''جغرافیای استان خراسان جنوبی'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 21 و 22.</ref>. | |||
سطح وسیعی از [[استان خراسان جنوبی]] در مناطق زلزلهخیز کشور با درجه خطر خیلی بالا، خطر بالا و خطر متوسط واقع شده است. از این رو مناطق مختلف این استان در طول تاریخ حیات خود با زلزلههای مرگبار و ویرانگر بسیاری روبرو بوده است. در ناحیۀ نهبندان واقع در جنوب استان، چند گسل موازی با جهت شمالی ـ جنوبی وجود دارد که نهبندان نامیده میشود. این گسل موازی با گسل نایبند در غرب استان است که مسیر آن را تا حدود 750 کم میتوان دنبال کرد. گسل دشت بیاض و گسل سرایان (فردوس)، از گسلهای مهم شمال استان به شمار میآیند. گسلهای شوکتآباد، شکرآب و خراشاد از گسلهای معروف استان هستند که دقیقاً از سطح شهر بیرجند و جنوب آن میگذرند. از 1307 تا 1383، افزون بر 200 زلزله با بزرگی بیش از 4 ریشتر و حدود 45 زلزله با قدرت بیش از 5 ریشتر، مناطقی از این استان را لرزانده و خسارات جانی و مالی بسیاری را بر جای گذاشته است<ref>'''''جغرافیای استان خراسان جنوبی'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 51-54.</ref>. | |||
خراسان جنوبی به عنوان بخشی از خراسان بزرگ به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود و به استناد آثار موجود و مدارک تاریخی همواره منطقهای مسکونی و از حیات اجتماعی و فرهنگی خوبی برخوردار بوده است. لسترنج به نقل از جغرافی نویسان عرب، ایالت کوهستان یا قُهستان را که [[استان خراسان جنوبی]] امروز بخشی از آن را تشکیل میدهد، قسمتی از خراسان بزرگ میداند که سرزمینی کوهستانی، مرتفع و سردسیر است. وی مینویسد که این ایالت همان سرزمینی است که مارکوپولو آن را تونوکاین (Tunocain) مینامد، که ترکیبی از اسامی دو شهر بزرگ آن ایالت تون و قاین است<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص377.</ref>. | |||
ناصرخسرو قاین را شهری بزرگ و حصین یاد کرده که گرد آن خندقی داشت و «مسجدی آدینه که به شهرستان اندر است و آنجا مقصوره است طاقی عظیم بزرگ است چنانکه در خراسان از آن بزرگ تر ندیدم و آن طاق نه در خور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است»<ref>ناصر خسرو. '''''سفرنامه'''''. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار، 1384، ص171.</ref>. | |||
[[حمدالله مستوفی]] نیز در شرح قاین مینویسد که «اکثر مردم آن شهر سپاهی باشند و همه کس را آلات حزب مهیا باشد...» و بیرجند را قصبهای میداند که در آن زعفران بسیار باشد و اندکی غله نیز در آن حاصل شود و از خور به عنوان شهری کوچک یاد میکند که «بر سر بیابان و آبش از کاریز و درو باغستان بسیار»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به تصحیح و تحشیه دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 208 و 209.</ref>. | |||
استان خراسان در 1383 به سه استان [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]، [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] و [[استان خراسان جنوبی|خراسان جنوبی]]، تقسیم شد<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات كشوری'''''. تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>. | |||
استان خراسان در 1383 به | جمعیت آن قسمت از خراسان که در محدوده استان تازه تأسیس [[استان خراسان جنوبی|خراسان جنوبی]] قرار داشت در 1375 تعداد 251/475 تن بوده است که تعداد 674/180 تن از آنان در نقاط شهری و تعداد 994/293 تن دیگر در نقاط روستایی و 583 تن نیز غیر ساکن بودهاند<ref>مركز آمار ایران. '''''سالنامه آماری كشور'''''. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1383، ص 86.</ref>. جمعیت کل استان در 1383 به 523/058 تن رسیده است<ref>'''''جغرافیای استان خراسان جنوبی'''''، تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1383. ص 66.</ref>. | ||
[[استان خراسان جنوبی]] همواره دارای موقعیت جغرافیای سیاسی مهمی بوده است. در حال حاضر نیز وجود انواع جاذبههای طبیعی، تاریخی و فرهنگی در کنار توسعه اقتصادی و اجتماعی، میتواند این استان را به یکی از استانهای توسعه یافته بدل سازد. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]] | |||
* [[استان خراسان رضوی|خراسان شمالی]] | |||
* [[کرمان|استان کرمان]] | |||
* [[استان سیستان و بلوچستان|استان سیستان وبلوچستان]] | |||
* [[استان یزد]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۲۲
خراسان جنوبی، استانی به مرکزیت شهر بیرجند در شرق کشور.
این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان یزد، از جنوب غربی با استان کرمان، از جنوب شرقی با استان سیستان وبلوچستان و از شرق با کشور افغانستان همسایه است[۱].
خراسان جنوبی که با 498/555/69 کم، 2/4 درصد از مساحت ایران را در بر میگیرد، بین '39 ْ57 تا 53َ˚60 طول شرق و 30َ˚30 تا ˚06 ˚48 عرض شمالی واقع شده است[۲]. طبق آخرین تقسیمات کشوری، این استان دارای 6 شهرستان، 16 بخش، 42 دهستان و 17 شهر است. نامهای شهرستانهای استان عبارتند از: سربیشه، نِهْبَنْدان سَرایان، بیرجند، دَرْ میان (به مرکزیت اسدیه) و قائنات (به مرکزیت قائن)[۳].
از میان شهرستانهای استان، قائنات، دَرْ میان، سر بیشه و نِهْبَنْدان مجموعاً دارای 330 کم مرز مشترک با افغانستان هستند[۴].
استان خراسان جنوبی به دو منطقه کوهستانی و هموار تقسیمپذیر است. منطقه کوهستانی استان در مرکز و در شمال شرقی استان جای دارد و جهت آن شمال غربی ـ جنوب شرقی و در سطح وسیعی تا مرز افغانستان و شمال استان سیستان و بلوچستان گسترده شده است[۵].
سیاه کوه به ارتفاع 2857م در بخش کوههای شمالی، قله بَنْدْدَر به ارتفاع 2787م در کوههای مؤمنآباد در بخش کوههای مرکزی، و قله شاه کوه به ارتفاع 2633م در بخش کوههای جنوبی، از مهمترین ارتفاعات استان هستند. این ارتفاعات نقش تعیین کنندهای در آب و هوای استان دارند و منشأ و سرچشمه رودها، چشمهها و قناتهای متعددی در یکی از نواحی خشک و کم باران ایران به شمار میآیند[۶].
آب و هوای استان خراسان جنوبی تحت تأثیر عواملی همچون عرض جغرافیایی، ارتفاع، همسایگی با دشت لوت، که یکی از خشکترین و گرمترین بیابانهای جهان در منطقه وسیعی از مرزهای غربی آن است، تودههای هوای سرد قطبی و مرطوب غربی و جنوب غربی، جنوب شرقی و گرم و خشک و نیز بادهای 120 روزه سیستان و عوامل دیگر مانند جهت و امتداد کوهها و دوری از دریا، شکل گرفته و به صورت خشک و نیمه خشک نمایان شده است[۷].
بخش غربی استان خراسان جنوبی در حوضه آبریز مرکزی ایران (زیر حوضه کویر لوت) و بخش شرقی آن در حوضه آبریز شرق ایران (زیر حوضههای نمکزار خواف و هامون هیرمند) واقع شده است[۸]. رودهای متعددی در این سرزمین رواناند که از ارتفاعات مرکزی و شمال استان سرچشمه میگیرند. برخی از این رودها مانند رود بَنْدان پس از عبور از جنوب شرق استان، به دریاچۀ هامون در سیستان میریزد؛ رود شوُرِقائن به نمکزار خواف، واقع در شمال شرقی استان، میرسد و رود فخررود در پایان به دق تندی در افغانستان میپیوندد. رودهای دیگری مانند شاهرود، گاریچگان و ... به مناطق کویری غرب استان میپیوندند[۹].
سطح وسیعی از استان خراسان جنوبی در مناطق زلزلهخیز کشور با درجه خطر خیلی بالا، خطر بالا و خطر متوسط واقع شده است. از این رو مناطق مختلف این استان در طول تاریخ حیات خود با زلزلههای مرگبار و ویرانگر بسیاری روبرو بوده است. در ناحیۀ نهبندان واقع در جنوب استان، چند گسل موازی با جهت شمالی ـ جنوبی وجود دارد که نهبندان نامیده میشود. این گسل موازی با گسل نایبند در غرب استان است که مسیر آن را تا حدود 750 کم میتوان دنبال کرد. گسل دشت بیاض و گسل سرایان (فردوس)، از گسلهای مهم شمال استان به شمار میآیند. گسلهای شوکتآباد، شکرآب و خراشاد از گسلهای معروف استان هستند که دقیقاً از سطح شهر بیرجند و جنوب آن میگذرند. از 1307 تا 1383، افزون بر 200 زلزله با بزرگی بیش از 4 ریشتر و حدود 45 زلزله با قدرت بیش از 5 ریشتر، مناطقی از این استان را لرزانده و خسارات جانی و مالی بسیاری را بر جای گذاشته است[۱۰].
خراسان جنوبی به عنوان بخشی از خراسان بزرگ به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود و به استناد آثار موجود و مدارک تاریخی همواره منطقهای مسکونی و از حیات اجتماعی و فرهنگی خوبی برخوردار بوده است. لسترنج به نقل از جغرافی نویسان عرب، ایالت کوهستان یا قُهستان را که استان خراسان جنوبی امروز بخشی از آن را تشکیل میدهد، قسمتی از خراسان بزرگ میداند که سرزمینی کوهستانی، مرتفع و سردسیر است. وی مینویسد که این ایالت همان سرزمینی است که مارکوپولو آن را تونوکاین (Tunocain) مینامد، که ترکیبی از اسامی دو شهر بزرگ آن ایالت تون و قاین است[۱۱].
ناصرخسرو قاین را شهری بزرگ و حصین یاد کرده که گرد آن خندقی داشت و «مسجدی آدینه که به شهرستان اندر است و آنجا مقصوره است طاقی عظیم بزرگ است چنانکه در خراسان از آن بزرگ تر ندیدم و آن طاق نه در خور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است»[۱۲].
حمدالله مستوفی نیز در شرح قاین مینویسد که «اکثر مردم آن شهر سپاهی باشند و همه کس را آلات حزب مهیا باشد...» و بیرجند را قصبهای میداند که در آن زعفران بسیار باشد و اندکی غله نیز در آن حاصل شود و از خور به عنوان شهری کوچک یاد میکند که «بر سر بیابان و آبش از کاریز و درو باغستان بسیار»[۱۳].
استان خراسان در 1383 به سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی، تقسیم شد[۱۴].
جمعیت آن قسمت از خراسان که در محدوده استان تازه تأسیس خراسان جنوبی قرار داشت در 1375 تعداد 251/475 تن بوده است که تعداد 674/180 تن از آنان در نقاط شهری و تعداد 994/293 تن دیگر در نقاط روستایی و 583 تن نیز غیر ساکن بودهاند[۱۵]. جمعیت کل استان در 1383 به 523/058 تن رسیده است[۱۶].
استان خراسان جنوبی همواره دارای موقعیت جغرافیای سیاسی مهمی بوده است. در حال حاضر نیز وجود انواع جاذبههای طبیعی، تاریخی و فرهنگی در کنار توسعه اقتصادی و اجتماعی، میتواند این استان را به یکی از استانهای توسعه یافته بدل سازد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان جنوبی). تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص25.
- ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشور، 1384.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1384، ص3.
- ↑ اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان جنوبی)، جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. ص2.
- ↑ جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. ص5-3.
- ↑ جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران. ص 10-11.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص254.
- ↑ جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 21 و 22.
- ↑ جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 51-54.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص377.
- ↑ ناصر خسرو. سفرنامه. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار، 1384، ص171.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به تصحیح و تحشیه دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 208 و 209.
- ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1383.
- ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1383، ص 86.
- ↑ جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1383. ص 66.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون