بارگاه حضرت معصومه(ع)

تاریخ بنا

آستانه مقدس حضرت معصومه به یادگار دارنده آثار گرانبهایی از قرون مختلف است. آنچه که از اخبار رسیده و از آن دوران مشهود است، رحلت فرمودن آن حضرت در 201 هجری است و به خاک سپردن آن بانوی بزرگوار در باغی با بلان نام.

البته در آن باغ بنایی آن‌چنان چشمگیر حضور نداشته است.¹

سیر تاریخی بنای بارگاه حضرت معصومه^(س)

شاید اولین کسی که اقدام به ساختن عنصری بنای گونه بر روی مرقد آن شریفه کرد، موسی بن خزرج بود، که سایبانی را از بوریا بر مرقد آن بزرگوار برپا داشت.

اما پس از مدتی کوتاه به احترام ایشان قبه‌ای از آجر و گچ و برجی شکل بر تربت پاک آن حضرت بنا نهاده شد. پس از آن بقاع دیگری در کنار و مجاورت آن بنا گردید که جایگاه زنان خاندان موسی مبرقع بود.²

در 447 هـ.ق وزیر طغرل به نام میرابوالفضل عراقی که مردی دیندار بود قبه‌ای بر فراز بنای مذکور بنا نهاد که طبق تحقیقات محققان، این گنبد وسیع و بلند به قطر داخلی 11 و ارتفاع 14 متر بود. در عصر صفوی حرم حضرت معصومه دارای چهار صحن بود که پشت سرهم قرار گرفته بود و زائرین از یکی از صحن‌ها وارد و از دیگری خارج می‌شدند. در عصر قاجار، فتحعلی‌شاه، دومین پادشاه این سلسله به قم و آستانه مقدسه توجیهی خاص مبذول داشت. چنان‌که تزئینات، رواق‌ها و بیوتات فعلی حرم اغلب متعلق به آن دوره می‌باشد.³

بنای فعلی حرم توسط شاه بیگم در 925 هـ.ق ساخته شده.

اجزاء و عناصر کارکردی بارگاه حضرت معصومه^(س)

حرم: قاعده حرم به صورت هشت ضلعی غیر متساوی و دارای هشت صفحه است. پس از این بخش، قاعده گنبد و سقف با مقرنس‌های تزئینی قرار دارد. از اره بنا به ارتفاع 5/1 متر از سنگ مرمر پوشیده شده است. پس از آن کتیبه‌ای سراسری از کاشی معرق می‌باشد.

پس از آن، بدنه حدود 3 متر آئینه‌کاری شده است.

رواق‌ها: محدوده‌‌های نزدیک‌تر به ضریح مطهر را رواق می‌گویند. رواق‌های مرقد مطهر عبارت اند از: رواق بالاسر، رواق دارالحفاظ، رواق آئینه و رواق پیشرو.

گلدسته‌ها شامل: مناره‌های صحن عتیق، مناره‌های ایوان آئینه، مأذنه‌های صحن بزرگ.

صحن‌های حرم مطهر شامل: صحن نو «اتابکی» صحن عتیق.

مساجد حرم مطهر شامل: مسجد بالاسر، مسجد طباطبایی و مسجد شهید مطهری.⁴

گونه‌شناسی شکلی اجزاء بارگاه حضرت معصومه

مرقد: در 605هجری «امیر مظفر احمد بن اسماعیل» بزرگ‌ترین کاشی‌ساز آن زمان «محمد بن طاهر کاشی قمی» را به کار ساخت و پرداخت کاشی‌های متنوع مرقد واداشت و این کار هشت سال ادامه داشت و در 613 کاشی‌های مرقد کار گذاشته شد.⁵

صحن نو اتابکی: این صحن دارای چهار ایوان شمالی، جنوبی، شرقی و غربی است. در هر کدام از این ایوان‌ها ظرائف و آثار هنری، معماری خاصی به کار رفته است. این صحن از آثار میرزا علی اصغرخان صدراعظم است که از 1295هـ.ق تا 1302 بنای آن طول کشیده است.⁶

صحن عتیق «قدیم»: اولین صحنی که در بارگاه مبارکه بنا شده است. این صحن را چهار ایوان زیبا فرا گرفته است. ایوان با عظمت طلا ورودی صحن به روضه مطهره می‌باشد.

مسجد طباطبایی: دارای گنبدی 50 ستونی است که در جنوب روضه مطهره ساخته شده است. بانی این گنبد مرتفع و مسجد با عظمت مرحوم «حجه الاسلام سید حاج طباطبایی» است که از 1360 قمری تا 1370 قمری بنای آن به طول انجامید.

مسجد بالاسر: از زیباترین رواق‌های آستانه و محل تشکیل مجالس عمومی است. در عهد قاجاریه ساختمان آن تجدید بنا شد. این مسجد دارای دو گنبد و به عنوان بزرگ‌ترین مکان سرپوشیده از اماکن متبرکه آستانه به شمار می‌آید.

قاسم کشاورزی