اهل هوا: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''[[اهل هوا]]'''، افرادیکه بنا بر باور ساحلنشینان جنوب ایران به تسخیر | '''[[اهل هوا]]'''، افرادیکه بنا بر باور ساحلنشینان جنوب [[ایران]] به تسخیر بادهای بیماریزا درامده و با رام شدن بادها از گزندشان رها شدهاند. در فرهنگ اسلامی، برداشتی کم و بیش مشابه جنّ درباره باد وجود دارد<ref>قزوینی، زکریا. '''''عجایب المخلوقات'''''. به کوشش نصرالله صبوحی، تهران: کتابخانه مرکزی، 1361، ص 379-380. </ref>. مجلسی باد را کنایه از جن گرفته و آن را باد ـ جن نامیده و بیماری ریح الصبیان، یا باد کودکان (= ام صبیان<sup>*</sup>) را در اثر باد ـ جن دانسته است<ref>رسولی، هاشم. '''''حواشی بر اصول کافی کلینی'''''. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، بی تاریخ، جلد 4، ص. 362. </ref>. ساحل نشینان می گویند هر بادی جنّی دارد که با آن به درون جسم آدمیزادگان میرود و آنها را تسخیر و «هوایی» می کند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48.</ref>. شخص «بادْ زده» (قس: جن زده) یا مُسَخَّر باد اختیارش را از دست می دهد و به بیماری«دیو باد»، جنون و دیوانگی<ref> خلف تبریزی، محمدحسین. '''''برهان قاطع.''''' به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ج 2 / ذیل «دیوباد».</ref> دچار می شود و در تمام عمر به صورت مَرکب (فَرَس) بادهای رام شده در درون خود و میانجی و وسیله ارتباطی با آنها در می آید. مادام که اهل هوا از این بادها فرمان می برند و خواستهها و نیازهایشان را برآورده می کنند، از گزند و آزارشان در امانند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48. </ref>. | ||
اهل هوا می گویند بیشتر بادها، از جمله بادهای موسوم به زار، از سواحل آفریقای سیاه، هند، و شمار اندکی از عربستان و جزایر دیگر به [[کشور ایران|ایران]] آمدهاند<ref> ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355 . ص 46.</ref>. مردم بلوچ بادها را به بادهای مهاجر آفریقایی و بادهای بومی [[استان سیستان و بلوچستان|بلوچستان]] تقسیم می کنند<ref>ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356، ص 2. </ref>. همچنین بادها را به دو دسته مسلمان بینا و صالح بیزیان و کافر کور و ناصالح زیانکار تقسیم کردهاند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48.</ref>. میان بادهای مسلمانِ مشهور به بادهای مشایخ پیوندی روحانی با گروههای قومی و اجتماعی جامعه برقرار است<ref> بلوکباشی، علی. «هویتسازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، '''''نامهانسانشناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 36.</ref>. بادهای مشایخ ارواح شیوخ و پیران عابد و زاهدی هستند که میان قوم خود منزلت و اعتبار قدسیانه داشتهاند. امروزه [[قدمگاه|قدمگاه]]<nowiki/>های<sup>*</sup> این مشایخ زیارتگاه بیماران بادزده و حاجتمندان است<ref>ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356. ص 28.</ref><ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355،. ص 80.</ref>. | |||
جن ـ بادها طالب کالبد ادمهای پریشان و خستهجان هستند و بیشتر در فضاهای آکنده از وحشت و اضطراب و در عرصههای فقر و بیکاری و میان سیاه پوستان مهاجر و لایههای فرودست عمل می کنند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 30 و 47.</ref>. نشانههای بادزدگی بنا بر نوع باد فرق می کند. مثلاً باد «مَتوری» بیشتر با حمله قلبی و «بُو مَریم» با کمردرد و خونریزی رحم زنان بروز می کند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 42 و 92</ref>. از دیدگاه روانشناسی، برخی از علامتهای جنزدگی، نشانههاییاز جنون یا طبیعت هیستریایی[Hysterical nature]دارد و صورتهایی از واکنشهای روانی بیمار را در برابر فشارها و تنشهای ناشی از وضعیت اجتماعی جامعه نشان می دهد<ref>'''''The Encyclopaedia of Religion.''''' ed. by Mircea Eliade, New York, XIV/16.</ref>. | |||
در میان اهل هوا گروهی مرد و زن که به «بابا» و «ماما» مشهورند، باد درمانی می کنند. بیشتر بابا ـ ماماها از نسل مهاجران سیاه افریقایی، و یا دورگه هستند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355،. ص 160. </ref>. هر بادی بابا ـ مامای خاص خود را دارد که به نام همان باد خوانده می شود، مانند بابا یا مامازار و بابا یا مامانوبان<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 48-50.</ref>. | |||
اهل هوا در چارچوب یک نظام اعتقادی ابتدایی طبیعت و علل بروز بیماری با دزدگی و اسباب و راههای درمان ان را پیشبینیکردهاند. به پنداشت آنان، پزشک و دارو و دعا و طلسم نمی توانند این بیمارها را درمان کنند. چاره درمان آنها به دست بابا ـ ماماها است<ref>'''''یادداشتهای مؤلف'''''. </ref>. | |||
جنزدایی[Exorcism]عموماً به دو صورت پایا [Permanent Exorcism]و گَشْتاری[Transformational Exorcism]انجام می گیرد. در جنزدایی پایا، بیمار جنزده کاملاً شفا می یابد و به حالت عادیخود باز میگردد، لیکن در جنزدایی گشتاری، دگرگونی اشکاری در بیمار رخ می دهد و هویت او را تغییر می دهد<ref>'''''The Encyclopaedia of Religion.''''' ed. by Mircea Eliade, New York, XIV/16.. همانجا، P. 16-17.</ref>. اهل هوا همه از گروه جن ـ بادزُدگان گشتاری، یا استحاله یافته هستند که پس از اجرایمراسم جنزدایی رویانها، هویت تازه یافته و به جرگه اهل هوا و جن ـ بادزُدایان پیوستهاند<ref>بلوکباشی، علی. «هویتسازی اجتماعی از راه بادزُدایی»، '''''نامه انسانشناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381). ص 39.</ref>. | |||
جادوپزشکان اهل هوا برای رهانیدن بیمار از آزار جن ـ باد «مجلس بازی» برپا می دارند و در 3 مرحله: در حجاب نگهداشتن بیمار، احضار جن ـ باد، و تسخیر باد و پائین آوردن آن از مرکب، بیمار را آزاد می کنند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355ص 52-54. و جمـ.</ref>. بابا ـ ماماها معمولاً با شیوه بمباران حسی[Sensory Bombardment ]، یعنی تحریک با محرّکهای بیرونی بیماران بادزده را به هیجان و حالت جذبه درمی آورند و او را از چنگال جن ـ باد رها می سازند. در مجلس بازی هر باد، که زنان و مردان با هم شرکت می کنند، طبل و دهل و ساز مخصوص همان باد را به کار می برند<ref>یادداشتهای مؤلف'''''.'''''</ref><ref>بلوکباشی، علی. «هویتسازی اجتماعی از راه بادزُدایی»، '''''نامه انسانشناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381)،. ص 41.</ref><ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355 . ص 76.</ref><ref>ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356. ص 16.</ref>. | |||
اهل هوا | بادها برای پائین آمدن از مرکب خود توقعات و خواستههایی دارند که آنها را به دو صورت از زبان بابا ـ ماماها بیان می کنند. گرفتن مجلس، انداختن سفره، ریختن خون قربانی<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 49. </ref> از خواستههای عمومی؛ و لباسهای حریر، خیزران، خلخال طلا و شال گردن از خواستههای خصوصی آنها به شمار می روند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 56 و 63.</ref><ref>ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356. ص 10 و 12.</ref>. | ||
رعایت برخی مطهرات و محرّمات برایاعضای جرگه اهل هوا بایسته است. پوشیدن لباس سفید و پاکیزه، شستوشوی مرتب خود و عطراگین کردن بدن از جمله شایستها؛ دست زدن به مرده انسان و حیوان و نجاسات، پوشیدن جامه آلوده، آشامیدن باده، نزدیکی کردن با نامحرم از جمله ناشایستها به شمار می روند. به کار نبستن آنها خشم جن ـ بادها را برمی انگیزاند و آنها را به آزار رساندن و رنجاندن مرکبهای خود وامی دارد<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 49، 54، 119 و 121.</ref><ref>تلخیص از بلوکباشی، علی. «اهل هوا»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، جلد 10، ص. 478-481.</ref><ref>بلوکباشی، علی. «هویتسازی اجتماعی از راه بادزُدایی»، '''''نامه انسانشناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 34-43.</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[استان سیستان و بلوچستان]] | |||
* [[قدمگاه]] | |||
== ماخذ == | == ماخذ == | ||
<references /> | <references /> | ||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
علی بلوکباشی | علی بلوکباشی | ||
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]] | |||
[[رده:مردم شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۰۳
اهل هوا، افرادیکه بنا بر باور ساحلنشینان جنوب ایران به تسخیر بادهای بیماریزا درامده و با رام شدن بادها از گزندشان رها شدهاند. در فرهنگ اسلامی، برداشتی کم و بیش مشابه جنّ درباره باد وجود دارد[۱]. مجلسی باد را کنایه از جن گرفته و آن را باد ـ جن نامیده و بیماری ریح الصبیان، یا باد کودکان (= ام صبیان*) را در اثر باد ـ جن دانسته است[۲]. ساحل نشینان می گویند هر بادی جنّی دارد که با آن به درون جسم آدمیزادگان میرود و آنها را تسخیر و «هوایی» می کند[۳]. شخص «بادْ زده» (قس: جن زده) یا مُسَخَّر باد اختیارش را از دست می دهد و به بیماری«دیو باد»، جنون و دیوانگی[۴] دچار می شود و در تمام عمر به صورت مَرکب (فَرَس) بادهای رام شده در درون خود و میانجی و وسیله ارتباطی با آنها در می آید. مادام که اهل هوا از این بادها فرمان می برند و خواستهها و نیازهایشان را برآورده می کنند، از گزند و آزارشان در امانند[۵].
اهل هوا می گویند بیشتر بادها، از جمله بادهای موسوم به زار، از سواحل آفریقای سیاه، هند، و شمار اندکی از عربستان و جزایر دیگر به ایران آمدهاند[۶]. مردم بلوچ بادها را به بادهای مهاجر آفریقایی و بادهای بومی بلوچستان تقسیم می کنند[۷]. همچنین بادها را به دو دسته مسلمان بینا و صالح بیزیان و کافر کور و ناصالح زیانکار تقسیم کردهاند[۸]. میان بادهای مسلمانِ مشهور به بادهای مشایخ پیوندی روحانی با گروههای قومی و اجتماعی جامعه برقرار است[۹]. بادهای مشایخ ارواح شیوخ و پیران عابد و زاهدی هستند که میان قوم خود منزلت و اعتبار قدسیانه داشتهاند. امروزه قدمگاههای* این مشایخ زیارتگاه بیماران بادزده و حاجتمندان است[۱۰][۱۱].
جن ـ بادها طالب کالبد ادمهای پریشان و خستهجان هستند و بیشتر در فضاهای آکنده از وحشت و اضطراب و در عرصههای فقر و بیکاری و میان سیاه پوستان مهاجر و لایههای فرودست عمل می کنند[۱۲]. نشانههای بادزدگی بنا بر نوع باد فرق می کند. مثلاً باد «مَتوری» بیشتر با حمله قلبی و «بُو مَریم» با کمردرد و خونریزی رحم زنان بروز می کند[۱۳]. از دیدگاه روانشناسی، برخی از علامتهای جنزدگی، نشانههاییاز جنون یا طبیعت هیستریایی[Hysterical nature]دارد و صورتهایی از واکنشهای روانی بیمار را در برابر فشارها و تنشهای ناشی از وضعیت اجتماعی جامعه نشان می دهد[۱۴].
در میان اهل هوا گروهی مرد و زن که به «بابا» و «ماما» مشهورند، باد درمانی می کنند. بیشتر بابا ـ ماماها از نسل مهاجران سیاه افریقایی، و یا دورگه هستند[۱۵]. هر بادی بابا ـ مامای خاص خود را دارد که به نام همان باد خوانده می شود، مانند بابا یا مامازار و بابا یا مامانوبان[۱۶].
اهل هوا در چارچوب یک نظام اعتقادی ابتدایی طبیعت و علل بروز بیماری با دزدگی و اسباب و راههای درمان ان را پیشبینیکردهاند. به پنداشت آنان، پزشک و دارو و دعا و طلسم نمی توانند این بیمارها را درمان کنند. چاره درمان آنها به دست بابا ـ ماماها است[۱۷].
جنزدایی[Exorcism]عموماً به دو صورت پایا [Permanent Exorcism]و گَشْتاری[Transformational Exorcism]انجام می گیرد. در جنزدایی پایا، بیمار جنزده کاملاً شفا می یابد و به حالت عادیخود باز میگردد، لیکن در جنزدایی گشتاری، دگرگونی اشکاری در بیمار رخ می دهد و هویت او را تغییر می دهد[۱۸]. اهل هوا همه از گروه جن ـ بادزُدگان گشتاری، یا استحاله یافته هستند که پس از اجرایمراسم جنزدایی رویانها، هویت تازه یافته و به جرگه اهل هوا و جن ـ بادزُدایان پیوستهاند[۱۹].
جادوپزشکان اهل هوا برای رهانیدن بیمار از آزار جن ـ باد «مجلس بازی» برپا می دارند و در 3 مرحله: در حجاب نگهداشتن بیمار، احضار جن ـ باد، و تسخیر باد و پائین آوردن آن از مرکب، بیمار را آزاد می کنند[۲۰]. بابا ـ ماماها معمولاً با شیوه بمباران حسی[Sensory Bombardment ]، یعنی تحریک با محرّکهای بیرونی بیماران بادزده را به هیجان و حالت جذبه درمی آورند و او را از چنگال جن ـ باد رها می سازند. در مجلس بازی هر باد، که زنان و مردان با هم شرکت می کنند، طبل و دهل و ساز مخصوص همان باد را به کار می برند[۲۱][۲۲][۲۳][۲۴].
بادها برای پائین آمدن از مرکب خود توقعات و خواستههایی دارند که آنها را به دو صورت از زبان بابا ـ ماماها بیان می کنند. گرفتن مجلس، انداختن سفره، ریختن خون قربانی[۲۵] از خواستههای عمومی؛ و لباسهای حریر، خیزران، خلخال طلا و شال گردن از خواستههای خصوصی آنها به شمار می روند[۲۶][۲۷].
رعایت برخی مطهرات و محرّمات برایاعضای جرگه اهل هوا بایسته است. پوشیدن لباس سفید و پاکیزه، شستوشوی مرتب خود و عطراگین کردن بدن از جمله شایستها؛ دست زدن به مرده انسان و حیوان و نجاسات، پوشیدن جامه آلوده، آشامیدن باده، نزدیکی کردن با نامحرم از جمله ناشایستها به شمار می روند. به کار نبستن آنها خشم جن ـ بادها را برمی انگیزاند و آنها را به آزار رساندن و رنجاندن مرکبهای خود وامی دارد[۲۸][۲۹][۳۰].
نیز نگاه کنید به
ماخذ
- ↑ قزوینی، زکریا. عجایب المخلوقات. به کوشش نصرالله صبوحی، تهران: کتابخانه مرکزی، 1361، ص 379-380.
- ↑ رسولی، هاشم. حواشی بر اصول کافی کلینی. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، بی تاریخ، جلد 4، ص. 362.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48.
- ↑ خلف تبریزی، محمدحسین. برهان قاطع. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ج 2 / ذیل «دیوباد».
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355 . ص 46.
- ↑ ریاحی، علی. زار و باد و بلوچ. تهران: طهوری: 1356، ص 2.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48.
- ↑ بلوکباشی، علی. «هویتسازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، نامهانسانشناسی. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 36.
- ↑ ریاحی، علی. زار و باد و بلوچ. تهران: طهوری: 1356. ص 28.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355،. ص 80.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 30 و 47.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 42 و 92
- ↑ The Encyclopaedia of Religion. ed. by Mircea Eliade, New York, XIV/16.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355،. ص 160.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 48-50.
- ↑ یادداشتهای مؤلف.
- ↑ The Encyclopaedia of Religion. ed. by Mircea Eliade, New York, XIV/16.. همانجا، P. 16-17.
- ↑ بلوکباشی، علی. «هویتسازی اجتماعی از راه بادزُدایی»، نامه انسانشناسی. ش 1 (بهار و تابستان 1381). ص 39.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355ص 52-54. و جمـ.
- ↑ یادداشتهای مؤلف.
- ↑ بلوکباشی، علی. «هویتسازی اجتماعی از راه بادزُدایی»، نامه انسانشناسی. ش 1 (بهار و تابستان 1381)،. ص 41.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355 . ص 76.
- ↑ ریاحی، علی. زار و باد و بلوچ. تهران: طهوری: 1356. ص 16.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 49.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 56 و 63.
- ↑ ریاحی، علی. زار و باد و بلوچ. تهران: طهوری: 1356. ص 10 و 12.
- ↑ ساعدی، غلامحسین. اهل هوا. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 49، 54، 119 و 121.
- ↑ تلخیص از بلوکباشی، علی. «اهل هوا»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1380، جلد 10، ص. 478-481.
- ↑ بلوکباشی، علی. «هویتسازی اجتماعی از راه بادزُدایی»، نامه انسانشناسی. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 34-43.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی