ترکیب بند: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۰

قالب ترکیب بند-قابل بازیابی از https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTFpPpecdq2LBMGAOUH4pXRBngAgDDGLYp8Rw&s

به شعری گفته می‌شود که دارای بندهای هم‌وزن و هم‌قافیه است و در پایان هربند، بیتی می‌آید که با قافیه‌ای تازه و جدیداست. به این بیت «واسطةالعقد» می‌گویند. ابیات ترکیب‌بند دارای وزن عروضی چنین است: و تنها، شاعر هر بند بیتی را به قافیه‌ی مختلف می‌آورد.

در میان شاعران فارسی در سرودن این قالب شعری، فرخی سیستانی، قطران تبریزی، جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی، وحشی بافقی و ملک‌الشعرای بهار از بقیه معروف‌ترند و از آنان ترکیب‌بندهای معروفی باقی‌مانده‌است. از میان ترکیب‌بندهای معروف، یکی سروده‌ی جمال‌الدین اصفهانی در ستایش پیامبر (ص) است که دو بند آن را در اینجا می‌آوریم^[۱]:

ای از بر سدره شاهراهت
وی قبه ی عرش تکیه گاهت
ای طاق نهم رواق بالا
بشکسته ز گوشه ی کلاهت
هم عقل، دویده در رکابت
هم شرع ، خزیده در پناهت
ای چرخ کبود ژنده دلقی
در گردن پیر خانقاهت
مه ، طاسکِ گردن سمندت
شب، طره ی پرچم سیاهت
جبریل مقیم آستانت
افلاک، حریم بارگاهت
چرخ ارچه رفیع، خاک پایت
عقل ار چه بزرگ ، طفل راهت
خورده است خدا ز روی تعظیم
سوگند به روی همچو ماهت
ایزد که رقیب جان خرد کرد
نام تو ردیف نام خود کرد
ای نام تو دستگیر آدم
وی خُلق تو پایمرد عالم
از نام محمدیت میمی
حلقه شده این بلند طارم
تو در عدم و گرفته قدرت
اقطاع وجود زیر خاتم
در خدمتت انبیا مشرف
وز حرمتت آدمی مکرم
از امر مبارک تو رفته
هم بر سر حرفت خود آدم
نابوده بوقت خلوت تو
نه عرش و نه جبرئیل محرم
نا یافته عز التفاتی
پیش تو زمین و آسمان هم
کونین نواله ای ز جودت
افلاک طفیلیِ وجودت
روح الله با تو خرسواری
روح القدست رکاب داری
از مطبخ تو سپهر، دودی
وز موکب تو زمین، غباری
در شرح رموز غیب گویت
بر ساخته عقل کار و باری
عفوت ز گناه، عذر خواهی
جودت ز سؤال، شرمساری
این ، کیسه هر نیازمندی
وان ، عُدّتِ هر گناهکاری
بر بوی شفاعت تو مانده ست
ابلیس چنان امیدواری
آری چه شود اگر بشوید
لطف تو گلیم خاکساری
بی خردگیَست نا امیدی
در عهد چو تو بزرگواری

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ دیوان جمال‌الدین، ص ۱۱- ۲.

منبع اصلی

تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

احمد تمیم داری

[1] دیوان جمال‌الدین، ص ۱۱- ۲.

[۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+[[پرونده:ترکیب بند.jpg|بندانگشتی|قالب ترکیب بند-قابل بازیابی از https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTFpPpecdq2LBMGAOUH4pXRBngAgDDGLYp8Rw&s]]
+به شعری گفته می‌شود که دارای بندهای هم‌وزن و هم‌قافیه است و در پایان هربند، بیتی می‌آید که با قافیه‌ای تازه و جدیداست. به این بیت «واسطةالعقد» می‌گویند. ابیات ترکیب‌بند دارای وزن عروضی چنین است: و تنها، شاعر هر بند بیتی را به قافیه‌ی مختلف می‌آورد.
+در میان شاعران فارسی در سرودن این قالب شعری، فرخی سیستانی، قطران تبریزی، جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی، وحشی بافقی و ملک‌الشعرای بهار از بقیه معروف‌ترند و از آنان ترکیب‌بندهای معروفی باقی‌مانده‌است. از میان ترکیب‌بندهای معروف، یکی سروده‌ی جمال‌الدین اصفهانی در ستایش پیامبر (ص) است که دو بند آن را در اینجا می‌آوریم<ref>'''دیوان جمال‌الدین'''، ص ۱۱- ۲.</ref>: <blockquote>ای از بر سدره شاهراهت
-۶-۲) '''ترکیب بند'''
+وی قبه ی عرش تکیه گاهت
-به شعری گفته می‌شود که دارای بندهای هم‌وزن و هم‌قافیه است و در پایان هربند، بیتی می‌آید که با قافیه‌ای تازه و جدیداست. به این بیت «واسطةالعقد» می‌گویند. ابیات ترکیب‌بند دارای وزن عروضی چنین است: و تنها، شاعر هر بند بیتی را به قافیه‌ی مختلف می‌آورد. طرح قافیه‌ی ترکیب بند چنین است:
+ای طاق نهم رواق بالا
-{| class="wikitable"
-|الف
-|الف
-|<nowiki>--</nowiki>
-|-
-|الف...
-|
-|
-|-
-| colspan="2" |بیت برگردان یا واسطة العقد:
-|
-|-
-|ب
-|ب
-|
-|-
-|ج
-|ج
-|
-|-
-|ج...
-|
-|
-|-
-|د
-|د
-|
-|-
-| colspan="2" |بیت برگردان: د د
-|
-|}
-در میان شاعران فارسی در سرودن این قالب شعری، فرخی سیستانی، قطران تبریزی، جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی، وحشی بافقی و ملک‌الشعرای بهار از بقیه معروف‌ترند و از آنان ترکیب‌بندهای معروفی باقی‌مانده‌است. از میان ترکیب‌بندهای معروف، یکی سروده‌ی جمال‌الدین اصفهانی در ستایش پیامبر (ص) است که دو بند آن را در اینجا می‌آوریم':
-۱. دیوان جمال‌الدین، صص ۱۱- ۲.
+بشکسته ز گوشه ی کلاهت
+هم عقل، دویده در رکابت
+هم شرع ، خزیده در پناهت
-۲۳۵
+ای چرخ کبود ژنده دلقی
-{| class="wikitable"
-|انواع ادبی در ادبیات فارسی
+در گردن پیر خانقاهت
-|
-|
+مه ، طاسکِ گردن سمندت
-|-
-|وی قبه‌ی عرش تکیه‌گاهت
+شب، طره ی پرچم سیاهت
-|ای از بر سدره، شاه‌راهت
-|
+جبریل مقیم آستانت
-|-
-|بشکسته ز گوشه‌ی کلاهت
+افلاک، حریم بارگاهت
-|ای طاق نهم رواق بالا
-|
+چرخ ارچه رفیع، خاک پایت
-|-
-|هم شرع خزیده در پناهت...
+عقل ار چه بزرگ ، طفل راهت
-|هم عقل دویده در رکابت
-|
+خورده است خدا ز روی تعظیم
-|-
-|سوگند به روی همچو ماهت
+سوگند به روی همچو ماهت
-|خورده‌است خدا ز روی تعظیم
-|
+ایزد که رقیب جان خرد کرد
-|-
-|ایزد که رقیب جان خرد کرد
+نام تو ردیف نام خود کرد
-|
-|
+ای نام تو دستگیر آدم
-|-
-|نام تو ردیف نام خود کرد
+وی خُلق تو پایمرد عالم
-|
-|
+از نام محمدیت میمی
-|-
-|وی خلق تو پای‌مرد عالم
+حلقه شده این بلند طارم
-|ای نام تو دستگیر آدم
-|
+تو در عدم و گرفته قدرت
-|-
-|چاووش رهت مسیح مریم
+اقطاع وجود زیر خاتم
-|فراش درت کلیم عمران
-|
+در خدمتت انبیا مشرف
-|-
-|حلقه شده این بلند طارم ...
+وز حرمتت آدمی مکرم
-|از نام محمدیت میمی
-|
+از امر مبارک تو رفته
-|-
-|پیش تو زمین و آسمان هم
+هم بر سر حرفت خود آدم
-|نایافته عز التفاتی
-|
+نابوده بوقت خلوت تو
-|-
-|کونین نواله‌ای ز جودت
+نه عرش و نه جبرئیل محرم
-|
-|
+نا یافته عز التفاتی
-|-
-|افلاک، طفیلی وجودت .
+پیش تو زمین و آسمان هم
-|
-|
+کونین نواله ای ز جودت
-|}
+افلاک طفیلیِ وجودت
+روح الله با تو خرسواری
+روح القدست رکاب داری
+از مطبخ تو سپهر، دودی
+وز موکب تو زمین، غباری
+در شرح رموز غیب گویت
+بر ساخته عقل کار و باری
+عفوت ز گناه، عذر خواهی
+جودت ز سؤال، شرمساری
+این ، کیسه هر نیازمندی
+وان ، عُدّتِ هر گناهکاری
+بر بوی شفاعت تو مانده ست
+ابلیس چنان امیدواری
+آری چه شود اگر بشوید
+لطف تو گلیم خاکساری
+بی خردگیَست نا امیدی
+در عهد چو تو بزرگواری</blockquote>
+== نیز نگاه کنید به ==
+* [[ادب غنایی]]
+* [[رباعی]]
+* [[قصیده]]
+* [[غزل]]
+* [[مثنوی]]
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].
+== نویسنده مقاله ==
+احمد تمیم داری
+[[رده:ادبیات]]