علامت: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۴

عَلامَت، نشانه یا علمی چلیپا شکل با تیغ یا تیغه‌های فولادی یا فلزیِ سرو مانند که بر روی چوب یا آهن افقی آن به طور عمودی نصب شده است و در مراسم عزاداری ایام عاشورا آن را با پارچه و چراغ می‌آرایند و در دسته‌های عزا حمل می‌کنند و می‌گردانند.

اصطلاح علامت را به صورت عَلَمات نیز آورده‌اند^[۱]. (! علم) در قدیم هر محلّه هیئت و علامت مخصوص به خود داشت. علامت‌ها معمولاً 3 یا 5 تیغه بودند^[۲]. رفته رفته به تیغه‌ها افزوده شد و تعداد آنها و به 21 تا حتی 23 تیغه هم رسید. زبانه تیغه میانی علامت از تیغه‌های دو طرفش پهن‌تر و بلندتر و انعطاف‌پذیرتر، و تیغه‌های دو سوی آن تا دو سر علامت به ترتیب یکی از دیگری کوتاه‌تر است. تیغه‌های قدیمی را از فولاد می‌ساختند و روی آن‌ها را کنده‌کاری و طلاکوبی می‌کردند. روی برخی تیغه‌ها، به ویژه تیغه میانی، آیه‌های قرآنی یا عبارات دعایی حک می‌کردند^[۳]. در دو سر تیرک افقی معمولاً تندیس دو اژدهای فلزی دهان گشوده و در فاصله میان تیغه‌ها صندوقچه‌های مشبک ضریح مانند و پنجه و ماهچه و گنبدک و تندیس‌های کبوتر و طاووس و گوی فلزی نصب شده. از سر زبانه تیغه‌ها نیز معمولاً منگوله و زنگوله‌های فلزی یا گوی‌های کوچک شیشه‌ای الوان می‌آویزند^[۳]^[۴]^[۵]. علامتی که زبانه تیغه میانیش بسیار بلند و پهن و انعطاف‌پذیریش به هنگام تعظیم و سلام در برابر دسته‌های عزاداری بیشتر، و به اصطلاح «خوش سلام» باشد، علامتی خوش جنس و ساخت به شمار می‌آید و آن را «تیغه سلام‌دار» می‌نامند^[۳]^[۶]^[۷].

در دوره رضاشاه علامت 5 تیغه قزاقخانه از علامت‌های دسته‌های دیگر سینه‌زنی شکوه‌مندتر بود. تیغه‌های این علامت را تیزاب‌کاری و آب طلاکاری کرده بودند و بر آن انواع گوی و قُبّه و زنگوله و ناقوس و کبوتر آب طلاکاری شده و لاله‌های تک شاخه نصب کرده بودند.

در دسته قزاقخانه علامت 5 تیغه را در پیشاپیش علامت‌های 3 تیغه حمل می‌کردند^[۴].

بعدها پُر تیغه بودن علامت و خم‌پذیرتر بودن تیغه میانی علامت، نشانه شکوه و جلال محله و دسته سینه‌زن و قدرت بازوی پهلوان علامت‌کش شد^[۸]. علامت‌کشان علامت‌های بزرگ و سنگین پُر تیغه، جوانان و پهلوانان زورخانه کار محله‌ها بودند، و هنوز هم یلان و پهلوانان محله‌های قدیم و سنتی شهرها علامت‌کشان دسته‌های عزاداری هستند^[۹].

برای روزهای عزاداری در محرم و صفر علامت‌ها را می‌بندند. بدین‌گونه که چند تخته شال ترمه و پارچه‌های حریر سبز و سیاه بر روی چوب افقی و در میان تیغه‌ها می‌آویزند و پَر یا اَبْلَق (پَرِ دو رنگ، رنگ سفید و رنگ دیگر) و لاله و فانوس روشن، یا شمع در میان شمعدان‌های آن قرار می‌دهند^[۳]. در گذشته، در روزهای برگزاری مجالس تعزیه‌خوانی، علامتی را بر یکی از دیرک ها، یا ستون‌ یکی از طاقنماهای تکیه می‌بستند، و شب‌ها، به ویژه در شب‌های تعزیه‌خوانی، لاله‌ها و چراغ‌های علامت را می‌افروختند^[۵].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ معتمدی، حسین. عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان. قم: عصر ظهور، 1378ش، 1/590.
↑ معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، 1357ش، 2/2333.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ ^۳٫۲ ^۳٫۳ بلوکباشی، علی. نخل‌گردانی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383ش، 101.
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، 3/309.
↑ ^۵٫۰ ^۵٫۱ شهیدی، عنایت‌الله. پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی از آغاز تا پایان دوره قاجاری. با همکاری و نظارت علی بلوکباشی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380ش، 414.
↑ شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، ص 431.
↑ شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، 3/310.
↑ یادداشت‌ مؤلف.
↑ بلوکباشی، علی. قهوه‌خانه‌های ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1357ش،ص 139- 140.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

[1] معتمدی، حسین. عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان. قم: عصر ظهور، 1378ش، 1/590.

[2] معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، 1357ش، 2/2333.

[:0-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ ^۳٫۲ ^۳٫۳ بلوکباشی، علی. نخل‌گردانی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383ش، 101.

[:1-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، 3/309.

[:2-5] ۵٫۰ ^۵٫۱ شهیدی، عنایت‌الله. پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی از آغاز تا پایان دوره قاجاری. با همکاری و نظارت علی بلوکباشی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380ش، 414.

[6] شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، ص 431.

[7] شهری، جعفر. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، 3/310.

[8] یادداشت‌ مؤلف.

[9] بلوکباشی، علی. قهوه‌خانه‌های ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1357ش،ص 139- 140.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''عَلامَت،''' نشانه یا علمی چلیپا شكل با تیغ یا تیغه‌های فولادی یا فلزیِ سرو مانند كه بر روی چوب یا آهن افقی آن به طور عمودی نصب شده است و در مراسم عزاداری ایام عاشورا آن را با پارچه و چراغ می‌آرایند و در دسته‌های عزا حمل می‌کنند و می‌گردانند.
+'''[[علامت|عَلامَت]]،''' نشانه یا علمی چلیپا شکل با تیغ یا تیغه‌های فولادی یا فلزیِ سرو مانند که بر روی چوب یا آهن افقی آن به طور عمودی نصب شده است و در مراسم عزاداری ایام عاشورا آن را با پارچه و چراغ می‌آرایند و در دسته‌های عزا حمل می‌کنند و می‌گردانند.
-اصطلاح علامت را به صورت عَلَمات نیز آورده‌اند.<sup>1</sup> (! [[عَلَم|علم]]) در قدیم هر محلّه هیئت و علامت مخصوص به خود داشت. علامت‌ها معمولاً 3 یا 5 تیغه بودند.<sup>2</sup> رفته رفته به تیغه‌ها افزوده شد و تعداد آنها و به 21 تا حتی 23 تیغه هم رسید. زبانة تیغة میانی علامت از تیغه‌های دو طرفش پهن‌تر و بلندتر و انعطاف‌پذیرتر، و تیغه‌های دو سوی آن تا دو سر علامت به ترتیب یكی از دیگری كوتاه‌تر است. تیغه‌های قدیمی را از فولاد می‌ساختند و روی آن‌ها را كنده‌كاری و طلاكوبی می‌كردند. روی برخی تیغه‌ها، به ویژه تیغة میانی، آیه‌های قرآنی یا عبارات دعایی حك می‌كردند.<sup>3</sup> در دو سر تیرك افقی معمولاً تندیس دو اژدهای فلزی دهان گشوده و در فاصلة میان تیغه‌ها صندوقچه‌های مشبك ضریح مانند و پنجه و ماهچه و گنبدك و تندیس‌های كبوتر و طاووس و گوی فلزی نصب شده. از سر زبانة تیغه‌ها نیز معمولاً منگوله و زنگوله‌های فلزی یا گوی‌های كوچك شیشه‌ای الوان می‌آویزند.<sup>4</sup> علامتی كه زبانة تیغة میانیش بسیار بلند و پهن و انعطاف‌پذیریش به هنگام تعظیم و سلام در برابر دسته‌های عزاداری بیشتر، و به اصطلاح «خوش سلام» باشد، علامتی خوش جنس و ساخت به شمار می‌آید و آن را «تیغة سلام‌دار» می‌نامند.<sup>5</sup>
+اصطلاح علامت را به صورت عَلَمات نیز آورده‌اند<ref>معتمدی، حسین. '''''عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان'''''. قم: عصر ظهور، 1378ش، 1/590.</ref>. (! [[عَلَم|علم]]) در قدیم هر محلّه هیئت و علامت مخصوص به خود داشت. علامت‌ها معمولاً 3 یا 5 تیغه بودند<ref>معین، محمد'''''. فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1357ش، 2/2333.</ref>. رفته رفته به تیغه‌ها افزوده شد و تعداد آنها و به 21 تا حتی 23 تیغه هم رسید. زبانه تیغه میانی علامت از تیغه‌های دو طرفش پهن‌تر و بلندتر و انعطاف‌پذیرتر، و تیغه‌های دو سوی آن تا دو سر علامت به ترتیب یکی از دیگری کوتاه‌تر است. تیغه‌های قدیمی را از فولاد می‌ساختند و روی آن‌ها را کنده‌کاری و طلاکوبی می‌کردند. روی برخی تیغه‌ها، به ویژه تیغه میانی، آیه‌های قرآنی یا عبارات دعایی حک می‌کردند<ref name=":0">بلوکباشی، علی'''''. نخل‌گردانی'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383ش، 101.</ref>. در دو سر تیرک افقی معمولاً تندیس دو اژدهای فلزی دهان گشوده و در فاصله میان تیغه‌ها صندوقچه‌های مشبک ضریح مانند و پنجه و ماهچه و گنبدک و تندیس‌های کبوتر و طاووس و گوی فلزی نصب شده. از سر زبانه تیغه‌ها نیز معمولاً منگوله و زنگوله‌های فلزی یا گوی‌های کوچک شیشه‌ای الوان می‌آویزند<ref name=":0" /><ref name=":1">شهری، جعفر. '''''تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم'''''. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، 3/309.</ref><ref name=":2">شهیدی، عنایت‌الله. '''''پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی از آغاز تا پایان دوره قاجاری.''''' با همکاری و نظارت علی بلوکباشی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380ش، 414.</ref>. علامتی که زبانه تیغه میانیش بسیار بلند و پهن و انعطاف‌پذیریش به هنگام تعظیم و سلام در برابر دسته‌های عزاداری بیشتر، و به اصطلاح «خوش سلام» باشد، علامتی خوش جنس و ساخت به شمار می‌آید و آن را «تیغه سلام‌دار» می‌نامند<ref name=":0" /><ref>شهری، جعفر. '''''تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم'''''. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، ص 431.</ref><ref>شهری، جعفر. '''''تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم'''''. تهران: اسماعیلیان و مؤسسه فرهنگی رسا، 1368ش، 3/310.</ref>.
-در دورة رضاشاه علامت 5 تیغة قزاقخانه از علامت‌های دسته‌های دیگر سینه‌زنی شكوه‌مندتر بود. تیغه‌های این علامت را تیزاب‌كاری و آب طلاكاری كرده بودند و بر آن انواع گوی و قُبّه و زنگوله و ناقوس و كبوتر آب طلاكاری شده و لاله‌های تك شاخه نصب كرده بودند.
+در دوره رضاشاه علامت 5 تیغه قزاقخانه از علامت‌های دسته‌های دیگر سینه‌زنی شکوه‌مندتر بود. تیغه‌های این علامت را تیزاب‌کاری و آب طلاکاری کرده بودند و بر آن انواع گوی و قُبّه و زنگوله و ناقوس و کبوتر آب طلاکاری شده و لاله‌های تک شاخه نصب کرده بودند.
-در دستة قزاقخانه علامت 5 تیغه را در پیشاپیش علامت‌های 3 تیغه حمل می‌كردند.<sup>6</sup>
+در دسته قزاقخانه علامت 5 تیغه را در پیشاپیش علامت‌های 3 تیغه حمل می‌کردند<ref name=":1" />.
-بعدها پُر تیغه بودن علامت و خم‌پذیرتر بودن تیغة میانی علامت، نشانة شكوه و جلال محله و دستة سینه‌زن و قدرت بازوی پهلوان علامت‌كش شد.<sup>7</sup> علامت‌كشان علامت‌های بزرگ و سنگین پُر تیغه، جوانان و پهلوانان زورخانه كار محله‌ها بودند، و هنوز هم یلان و پهلوانان محله‌های قدیم و سنتی شهرها علامت‌كشان دسته‌های عزاداری هستند.<sup>8</sup>
+بعدها پُر تیغه بودن علامت و خم‌پذیرتر بودن تیغه میانی علامت، نشانه شکوه و جلال محله و دسته سینه‌زن و قدرت بازوی [[پهلوان]] علامت‌کش شد<ref>یادداشت‌ مؤلف.</ref>. علامت‌کشان علامت‌های بزرگ و سنگین پُر تیغه، جوانان و [[پهلوان|پهلوانان]] زورخانه کار محله‌ها بودند، و هنوز هم یلان و پهلوانان محله‌های قدیم و سنتی شهرها علامت‌کشان دسته‌های عزاداری هستند<ref>بلوکباشی، علی. '''''قهوه‌خانه‌های ایران'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1357ش،ص 139- 140.</ref>.
-برای روزهای عزاداری در محرم و صفر علامت‌ها را می‌بندند. بدین‌گونه كه چند تخته شال ترمه و پارچه‌های حریر سبز و سیاه بر روی چوب افقی و در میان تیغه‌ها می‌آویزند و پَر یا اَبْلَق (پَرِ دو رنگ، رنگ سفید و رنگ دیگر) و لاله و فانوس روشن، یا شمع در میان شمعدان‌های آن قرار می‌دهند.<sup>9</sup> در گذشته، در روزهای برگزاری مجالس تعزیه‌خوانی، علامتی را بر یكی از دیرك‌ها، یا ستون‌ یكی از طاقنماهای تكیه می‌بستند، و شب‌ها، به ویژه در شب‌های تعزیه‌خوانی، لاله‌ها و چراغ‌های علامت را می‌افروختند.<sup>10</sup>
+برای روزهای عزاداری در محرم و صفر علامت‌ها را می‌بندند. بدین‌گونه که چند تخته شال ترمه و پارچه‌های حریر سبز و سیاه بر روی چوب افقی و در میان تیغه‌ها می‌آویزند و پَر یا اَبْلَق (پَرِ دو رنگ، رنگ سفید و رنگ دیگر) و لاله و فانوس روشن، یا شمع در میان شمعدان‌های آن قرار می‌دهند<ref name=":0" />. در گذشته، در روزهای برگزاری مجالس تعزیه‌خوانی، علامتی را بر یکی از دیرک ها، یا ستون‌ یکی از طاقنماهای تکیه می‌بستند، و شب‌ها، به ویژه در شب‌های تعزیه‌خوانی، لاله‌ها و چراغ‌های علامت را می‌افروختند<ref name=":2" />.
+== نیز نگاه کنید به ==
+* [[تعزیه در ایران]]
+* [[عَلَم]]
+* [[پهلوان]]
-'''''مآخذ:'''''
+== مآخذ ==
+<references />
-.       معتمدی، حسین. '''''عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و كشورهای جهان'''''. قم: عصر ظهور، 1378ش، 1/590.
-.       معین، محمد'''''. فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیركبیر، 1357ش، 2/2333.
-.       بلوكباشی، علی'''''. نخل‌گردانی'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383ش، 101.
-.       همان؛ نیزنك: شهری، جعفر. '''''تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم'''''. تهران: اسماعیلیان و مؤسسة فرهنگی رسا، 1368ش، 3/309؛ شهیدی، عنایت‌الله. '''''پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی از آغاز تا پایان دورة قاجاری.''''' با همكاری و نظارت علی بلوكباشی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380ش، 414.
-.       شهری، همان، 3/310؛ شهیدی. همان. ص 431؛ بلوكباشی. همانجا.
-.       شهری، همان، 3/309.
-.       یادداشت‌ مؤلف.
-.       بلوكباشی، علی. '''''قهوه‌خانه‌های ایران'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1357ش، 139- 140.
-.       بلوكباشی، علی. '''''نخل‌گردانی'''''. همانجا.
-.     شهیدی، همان، 414.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 علی بلوکباشی
+[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
+[[رده:مردم شناسی]]