پرش به محتوا

دایره المعارف فارسی مصاحب: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
تفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی « اين كتاب نخستين دايره‌المعارف عمومي در زبان فارسي است، كه بر اساس شيوه‌هاي نوين و معتبر دايره‌المعارف‌نويسي تهيه شده و شامل 30000 مقاله ترجمه‌شده و 10000 مقاله تأليفي است. اين دايره‌المعارف در دو جلد در قطع رحلي بزرگ (21×31) سانتي‌متر و با تصاو...» ایجاد کرد
 
Maedeh (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۶۷۰ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:دایره المعارف فارسی مصاحب.jpg|بندانگشتی|250x250پیکسل|دایره المعارف فارسی مصاحب ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://basalam.com/mobinbook/product/11228434]]
این کتاب نخستین دایره‌المعارف عمومی در زبان [[فارسی]] است، که بر اساس شیوه‌های نوین و معتبر دایره‌المعارف‌نویسی تهیه شده و شامل 30000 مقاله ترجمه‌شده و 10000 مقاله تألیفی است.


اين كتاب نخستين دايره‌المعارف عمومي در زبان فارسي است، كه بر اساس شيوه‌هاي نوين و معتبر دايره‌المعارف‌نويسي تهيه شده و شامل 30000 مقاله ترجمه‌شده و 10000 مقاله تأليفي است.
این دایره‌المعارف در دو جلد در قطع رحلی بزرگ (21×31) سانتی‌متر و با تصاویر و نقشه‌های سیاه و سفید تدوین شده است که هر صفحه آن دارای سه ستون است و مجموعاً 3572 صفحه متن و 81 صفحه مقدمه دارد. جلد اول آن، از حرف "الف" تا "ش"، در 1345 انتشار یافت. جلد دوم، در دو بخش تدوین شد که بخش اول، از حرف "ش" تا "ل" در سال 1359 و بخش دوم، از حرف "ل" تا "ی"، در سال 1374 منتشر گردید<ref name=":0">مهراد، جعفر.مقدمه‌ای بر خدمات مرجع عمومی. شیراز: دانشگاه شیراز، 1371، ص131.</ref><ref name=":1">خرمشاهی، بهاءالدین. '''''دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی'''''. تهران: دوستان؛ ناهید،1377، ج1، ص1040.</ref><ref name=":2">دریابندری، نجف. '''''یادی از غلامحسین مصاحب'''''. جهان کتاب. س. دوم، 5 و 6 (بهمن 1375)، ص19.</ref><ref>رفیعی، علی (علا مرودشتی). '''''تاریخچه دایره‌المعارف‌نویسی در جهان'''''. در علی‌اصغر محمدخانی؛ علی رفیعی. نامه شهیدی. تهران: طرح نو، 1374، ص694.</ref><ref name=":3">مصاحب، محمود. '''''شرح حال و آثار دکتر غلامحسین مصاحب'''''، جهان کتاب. س. دوم، 5 و 6(بهمن 1375)، ص18.</ref><ref name=":4">Asuri, D. "Dayerat Al-Ma'aref-e Farsi". Encyclopedia Iranica, Vol.VII, Fascicle 2, PP. 168.</ref>.


اين دايره‌المعارف در دو جلد در قطع رحلي بزرگ (21×31) سانتي‌متر و با تصاوير و نقشه‌هاي سياه و سفيد تدوين شده است كه هر صفحه آن داراي سه ستون است و مجموعاً 3572 صفحه متن و 81 صفحه مقدمه دارد. جلد اول آن، از حرف "الف" تا "ش"، در 1345 انتشار يافت. جلد دوم، در دو بخش تدوين شد كه بخش اول، از حرف "ش" تا "ل" در سال 1359 و بخش دوم، از حرف "ل" تا "ي"، در سال 1374 منتشر گرديد (3: ج 1، ص 1040؛ 5: 19؛ 6: 694؛ 12: 18؛ 13: 131؛ 14: 168).
[https://www.iranicaonline.org/articles/franklin-book-program/ مؤسسه انتشارات فرانکلین] در سال 1335 به پیشنهاد حسن تقی‌زاده (1257-1348) درصدد تألیف دایره‌المعارفی بر اساس دایره‌المعارف یک جلدی کلمبیا وایکینگ (چاپ نیویورک، 1953م.) بر آمد. سرپرستی آن به غلامحسین مصاحب (1289-1358) سپرده شد. در ابتدا، بنا بر ترجمه مقالات بود، اما به گفته مصاحب، بسیاری از مقالات آن دایره‌المعارف برای خوانندگان امریکایی نوشته شده بود و برای جوابگویی به نیازهای فارسی‌زبانان لازم بود 10000 مقاله به آن افزوده شود و حدود 10000 مقاله آن کنار گذاشته شود. بدین‌ترتیب، کار از صورت ترجمه خارج شد و جنبه تألیف و ترجمه به خود گرفت. اعضای هیأت تحریریه و برخی نویسندگان آن عبارت بودند از: احمد آرام، فریدون بدره‌ای، احمد بطحایی، عباس زریاب خویی، عبدالحسین زرین‌کوب، مهدی محقق، مصطفی مقرّبی، و محمود مصاحب<ref>مرادی، نورالله. '''''مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص101.</ref><ref name=":5">مرحوم مصاحب تداوم‌بخش بزرگ انتقال علم. '''''کیهان فرهنگی'''''. س. ششم، 7 (مهر 1368)، ص6.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره‌المعارف فارسی'''''، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج1، ص6-7.</ref>.


مؤسسه انتشارات فرانكلين در سال 1335 به پيشنهاد حسن تقي‌زاده (1257-1348) درصدد تأليف دايره‌المعارفي بر اساس دايره‌المعارف يك جلدي كلمبيا وايكينگ (چاپ نيويورك، 1953م.) بر آمد. سرپرستي آن به غلامحسين مصاحب (1289-1358) سپرده شد. در ابتدا، بنا بر ترجمه مقالات بود، اما به گفته مصاحب، بسياري از مقالات آن دايره‌المعارف براي خوانندگان امريكايي نوشته شده بود و براي جوابگويي به نيازهاي فارسي‌زبانان لازم بود 10000 مقاله به آن افزوده شود و حدود 10000 مقاله آن كنار گذاشته شود. بدين‌ترتيب، كار از صورت ترجمه خارج شد و جنبه تأليف و ترجمه به خود گرفت. اعضاي هيأت تحريريه و برخي نويسندگان آن عبارت بودند از: احمد آرام، فريدون بدره‌اي، احمد بطحايي، عباس زرياب خويي، عبدالحسين زرين‌كوب، مهدي محقق، مصطفي مقرّبي، و محمود مصاحب (9: 101؛ 10: 6؛ 11: ج 1، ص 6-7).
از آنجا که دایره‌المعارف‌نویسی به شیوه نوین در زبان [[فارسی]] سابقه نداشت، مصاحب نظامی خاص برای انتخاب عناوین، تنظیم مقالات، ضبط تلفظ‌ها و اصطلاحات علمی، ضبط [[فارسی]] علوم خارجی و علامات اختصاری، ارجاعات، رسم‌الخط، علائم نقطه‌گذاری و دیگر موارد وضع کرد که در سراسر کتاب از آن پیروی شد<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره‌المعارف فارسی'''''، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج1، ص4-5.</ref>.


از آنجا كه دايره‌المعارف‌نويسي به شيوه نوين در زبان فارسي سابقه نداشت، مصاحب نظامي خاص براي انتخاب عناوين، تنظيم مقالات، ضبط تلفظ‌ها و اصطلاحات علمي، ضبط فارسي علوم خارجي و علامات اختصاري، ارجاعات، رسم‌الخط، علائم نقطه‌گذاري و ديگر موارد وضع كرد كه در سراسر كتاب از آن پيروي شد (11: ج1، ص 4-5؛ 12: 18؛ 13: 131).
تنظیم این دایره المعارف الفبایی است و در آن حرف "آ" و "الف" با هم آمده است. اسامی افراد به‌صورت اسم اشهر آمده و در مورد افراد معاصر از قاعده کلی تقدم نام خانوادگی استفاده گردیده، اما گاه از این روش عدول شده است؛ مثلاً شرح حال "پروین اعتصامی"، "[[فروغ فرخزاد]]"، و "فیدل کاسترو" ذیل نام کوچک فرد آمده است. قواعد وصل و فصل، فاصله میان کلمات، که تا پیش از مصاحب به هیچ‌وجه تعریف شده و تحت قاعده نبود، توجه به کوتاه نویسی، کوتاهی و بلندی جمله‌های هر بند، و یکدستی شیوه نگارش مقالات از ویژگی‌های ارزنده کتاب است. برای تلفظ کلمات و اسامی از حروف آوانگاری بین‌المللی استفاده شده است. جدول الفبایی صوتی مأخوذ از الفبای لاتینی و جدول اختصارات نیز برای صرفه‌جویی در فضا و حجم دایره‌المعارف به‌کار گرفته شده است که در "مدخل" جلد اول و ابتدای جلد دوم آمده است<ref>آذرنگ، عبدالحسین. '''''شمه‌ای از انتشار کتاب در ایران'''''. تهران: کتابدار، 1378، ص125.</ref><ref name=":0" /><ref>مرادی، نورالله. '''''مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص103.</ref>.


تنظيم اين دايره المعارف الفبايي است و در آن حرف "آ" و "الف" با هم آمده است. اسامي افراد به‌صورت اسم اشهر آمده و در مورد افراد معاصر از قاعده كلي تقدم نام خانوادگي استفاده گرديده، اما گاه از اين روش عدول شده است؛ مثلاً شرح حال "پروين اعتصامي"، "فروغ فرخزاد"، و "فيدل كاسترو" ذيل نام كوچك فرد آمده است. قواعد وصل و فصل، فاصله ميان كلمات، كه تا پيش از مصاحب به هيچ‌وجه تعريف شده و تحت قاعده نبود، توجه به كوتاه نويسي، كوتاهي و بلندي جمله‌هاي هر بند، و يكدستي شيوه نگارش مقالات از ويژگي‌هاي ارزنده كتاب است. براي تلفظ كلمات و اسامي از حروف آوانگاري بين‌المللي استفاده شده است. جدول الفبايي صوتي مأخوذ از الفباي لاتيني و جدول اختصارات نيز براي صرفه‌جويي در فضا و حجم دايره‌المعارف به‌كار گرفته شده است كه در "مدخل" جلد اول و ابتداي جلد دوم آمده است (1: 125؛ 9: 103؛ 13: 131).
از دیگر ویژگی‌های این دایره‌المعارف روش خاص مصاحب در وضع لغات جدید علمی و ترجمه اصطلاحات خارجی است؛ از جمله ابداع حرف "ایرانیک" در [[فارسی]] به جای حرف "ایتالیک" در متون لاتینی؛ توجه به واژه‌سازی و ساختن مصدرهای جعلی، مثل "یونیدن"، "اکسیدن"، و "قطبیدن"؛ آوردن کلمات ابتدا به ساکن و آواهای بیرون از شش مصوت کوتاه و بلند [[فارسی]]؛ و ارائه معادل‌های انگلیسی یا فرانسوی مدخل‌ها، به‌خصوص مدخل‌های علمی<ref>مرادی، نورالله. '''''مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص104و103.</ref><ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":6">انوشه، حسن. '''''نگاهی به فرهنگنامه کودکان و نوجوانان'''''. کلمه، 9 و 10 (بهمن و اسفند 1372)، ص102-103.</ref>.


از ديگر ويژگي‌هاي اين دايره‌المعارف روش خاص مصاحب در وضع لغات جديد علمي و ترجمه اصطلاحات خارجي است؛ از جمله ابداع حرف "ايرانيك" در فارسي به جاي حرف "ايتاليك" در متون لاتيني؛ توجه به واژه‌سازي و ساختن مصدرهاي جعلي، مثل "يونيدن"، "اكسيدن"، و "قطبيدن"؛ آوردن كلمات ابتدا به ساكن و آواهاي بيرون از شش مصوت كوتاه و بلند فارسي؛ و ارائه معادل‌هاي انگليسي يا فرانسوي مدخل‌ها، به‌خصوص مدخل‌هاي علمي (2: 102-103؛ 9: 103-104؛ 10: 6؛ 12: 18؛ 14: 168).
در سال 1350، مصاحب از کار سرپرستی دایره‌المعارف کناره‌گیری کرد. تا آن زمان، بخش زیادی از مقالات جلد دوم تا حرف "ع" حروفچینی و آماده چاپ شده بود. سرپرستی جلد دوم (بخش اول) را رضا اقصی برعهده گرفت. این جلد به سرمایه انتشارات امیرکبیر، که امتیاز نشر این کتاب را از فرانکلین خریده بود، به‌چاپ رسید. دلیل انتشار این جلد در دو بخش، در اختیار قرار دادنِ سریع‌ترِ قسمتی از آن به خوانندگان و تقسیم کتاب به دو حجم نسبتاً برابر بوده است. روش تنظیم و تدوین مقالات مطابق جلد اول است. مقالات این جلد بیشتر تألیفی است که در زمان مصاحب تدوین شده و با اندکی تصحیح و ذکر تغییرات تاریخ فوت اشخاص و تغییرات وضع شهرها و کشورها آمده است. مقالات مربوط به ایران و اسلام و تشیع در دو جلد از نظر کمیت و کیفیت چشم‌گیر است. شرح حال امامان در جلد اول کوتاه، دقیق، و پراطلاع است. مقالات [[امام علی(ع)|حضرت علی (ع)]]، قرآن، و عمر در جلد دوم بسیار محققانه و سنجیده است. میانگین مقالات جلد اول ده سطر و در جلد دوم پانزده سطر است. در جلد دوم عبارت‌پردازی افزایش داشته و لغزش‌هایی نیز به آن راه یافته است <ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره‌المعارف فارسی'''''، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج2، مقدمه.</ref>(17:4-18؛ .
[[پرونده:غلامحسین مصاحب.jpg|بندانگشتی|زنده یاد غلامحسین مصاحب ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.ihoosh.ir/article/71828/%D9%BE%D8%AF%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8]]
بخش دوم از جلد دوم با تأخیری حدود 18 سال به همت انتشارات فرانکلین به‌چاپ رسید. دلیل تأخیر آن، چنان‌که ذکر شده است، تصحیح و ویرایش مقالات و یکدست کردن آنها با جلد اول بوده است. در مقدمه این جلد توضیح داده شده است که برای حفظ شیوه و اسلوب کارِ پایه‌گذار این کتاب، مرحوم مصاحب، تغییرات اساسی و بنیادی در مقالاتی، که در زمان سرپرستی ایشان تدوین شده است، صورت نگرفته و فقط اندکی تغییر و اصلاح در برخی مقالات انجام گرفته است. از جمله بیش‌تر مقالات مربوط به مشخصات جغرافیایی شهرها و کشورها، مطابق با اطلاعات دهه پنجاه، که قبلاً نوشته شده در این جلد به همان صورت آمده است. مقالاتی که موضوعات و اطلاعات تحریف‌شده داشته، تصحیح شده است و مدخل‌های مربوط به هنرپیشگان خارجی حذف شده است<ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره‌المعارف فارسی'''''، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج2، یادداشت ناشر.</ref>.


در سال 1350، مصاحب از كار سرپرستي دايره‌المعارف كناره‌گيري كرد. تا آن زمان، بخش زيادي از مقالات جلد دوم تا حرف "ع" حروفچيني و آماده چاپ شده بود. سرپرستي جلد دوم (بخش اول) را رضا اقصي برعهده گرفت. اين جلد به سرمايه انتشارات اميركبير، كه امتياز نشر اين كتاب را از فرانكلين خريده بود، به‌چاپ رسيد. دليل انتشار اين جلد در دو بخش، در اختيار قرار دادنِ سريع‌ترِ قسمتي از آن به خوانندگان و تقسيم كتاب به دو حجم نسبتاً برابر بوده است. روش تنظيم و تدوين مقالات مطابق جلد اول است. مقالات اين جلد بيشتر تأليفي است كه در زمان مصاحب تدوين شده و با اندكي تصحيح و ذكر تغييرات تاريخ فوت اشخاص و تغييرات وضع شهرها و كشورها آمده است. مقالات مربوط به ايران و اسلام و تشيع در دو جلد از نظر كميت و كيفيت چشم‌گير است. شرح حال امامان در جلد اول كوتاه، دقيق، و پراطلاع است. مقالات حضرت علي (ع)، قرآن، و عمر در جلد دوم بسيار محققانه و سنجيده است. ميانگين مقالات جلد اول ده سطر و در جلد دوم پانزده سطر است. در جلد دوم عبارت‌پردازي افزايش داشته و لغزش‌هايي نيز به آن راه يافته است (3: ج1 ص 1040؛ 17:4-18؛ 11: ج2، مقدمه؛ 13: 131).
منتقدان ایرادهایی بر این کتاب گرفته‌اند. اثری که مبنای ترجمه دایره‌المعارف فارسی قرار گرفت، کتاب مرجع کوچکی بود، با مقاله‌های بسیار فشرده و خلاصه‌شده یک دایره‌المعارف سه‌جلدی بزرگ‌تر، که خود نقص‌ها و ایرادهایی داشت و مشکلات آن ناگزیر به ترجمه [[فارسی]] نیز راه یافت. در مراحلِ کار شناسه‌گزینی، معادل‌گذاری، ساختار مقالات، بلندی و کوتاهی، و زبان و نگارش آن نارسایی‌هایی دیده می‌شود؛ از جمله اطلاعات داده‌شده برخی مقالات، کافی نیست یا بسیار کوتاه است. جای برخی مقالات مهم خالی است و تاریخ و مشخصات جغرافیایی و برخی اطلاعات تاریخی نیاز به تصحیح دارد<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره‌المعارف فارسی'''''، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356،ج1، "دیباچه" و ج2، "مقدمه".</ref><ref>آذرنگ، عبدالحسین. '''''شمه‌ای از انتشار کتاب در ایران'''''. تهران: کتابدار، 1378، ص120.</ref><ref>مرحوم مصاحب تداوم‌بخش بزرگ انتقال علم. '''''کیهان فرهنگی'''''. س. ششم، 7 (مهر 1368)، ص6.</ref>. بخش معارف پزشکی آن با کمبودهایی روبه‌رو است؛ و حجم معارف پزشکی در دو جلد قابل مقایسه با معارف دیگر چون ریاضی، فیزیک، شیمی، و تاریخ نیست<ref name=":2" /><ref>صادقی، رضا. '''''نظری بر معارف پزشکی در دایره‌المعارف‌نویسی'''''. نشر دانش. س. اول، 2 (بهمن و اسفند 59)، ص32-34.</ref><ref>صادقی، رضا. '''''گفتاری دیگر درباره دایره‌المعارف فارسی'''''، نشر دانش. س. پنجم، 2(بهمن و اسفند 1363)، ص16-20.</ref>.


بخش دوم از جلد دوم با تأخيري حدود 18 سال به همت انتشارات فرانكلين به‌چاپ رسيد. دليل تأخير آن، چنان‌كه ذكر شده است، تصحيح و ويرايش مقالات و يكدست كردن آنها با جلد اول بوده است. در مقدمه اين جلد توضيح داده شده است كه براي حفظ شيوه و اسلوب كارِ پايه‌گذار اين كتاب، مرحوم مصاحب، تغييرات اساسي و بنيادي در مقالاتي، كه در زمان سرپرستي ايشان تدوين شده است، صورت نگرفته و فقط اندكي تغيير و اصلاح در برخي مقالات انجام گرفته است. از جمله بيش‌تر مقالات مربوط به مشخصات جغرافيايي شهرها و كشورها، مطابق با اطلاعات دهه پنجاه، كه قبلاً نوشته شده در اين جلد به همان صورت آمده است. مقالاتي كه موضوعات و اطلاعات تحريف‌شده داشته، تصحيح شده است و مدخل‌هاي مربوط به هنرپيشگان خارجي حذف شده است (10: 6؛ 11: ج2، يادداشت ناشر؛ 13: 131).
آنچه به‌عنوان ایراد آمده در برابر ارزش‌ها و امتیازهای آن بسیار ناچیز است. انتشار دایره‌المعارف فارسی کار عظیمی بود که مصاحب برای نخستین بار با ضوابط دقیق دایره‌المعارف نویسی آن را پایه‌گذاری کرد. از لحاظ حروف‌چینی و صفحه‌بندی و تنوع قلم‌ها بی‌مانند است و از این حیث با نظایر فرنگی خود به‌خوبی قابل قیاس است. ترجمه [[عربی]] دایره‌المعارف وایکینک به نام الموسوعه‌المیسره در یک جلد، که به همت انتشارات فرانکلین منتشر شد، از نظر دقت و وسواس علمی به پایه دایره‌المعارف فارسی نمی‌رسد<ref name=":3" /><ref>مرادی، نورالله. '''''مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص104.</ref><ref name=":6" />. این دایره‌المعارف یگانه مرجع معتبری است که در دسترس خوانندگان فارسی‌زبان قرار دارد؛ اثری سترگ در تاریخ دایره‌المعارف‌نویسی [[فارسی]] و فصلی نو در نشر کتاب و فنون تدوین و تولید کتاب در [[کشور ایران|ایران]] است<ref name=":3" /><ref>آذرنگ، عبدالحسین. '''''شمه‌ای از انتشار کتاب در ایران'''''. تهران: کتابدار، 1378، ص123-127.</ref>.


منتقدان ايرادهايي بر اين كتاب گرفته‌اند. اثري كه مبناي ترجمه دايره‌المعارف فارسي قرار گرفت، كتاب مرجع كوچكي بود، با مقاله‌هاي بسيار فشرده و خلاصه‌شده يك دايره‌المعارف سه‌جلدي بزرگ‌تر، كه خود نقص‌ها و ايرادهايي داشت و مشكلات آن ناگزير به ترجمه فارسي نيز راه يافت. در مراحلِ كار شناسه‌گزيني، معادل‌گذاري، ساختار مقالات، بلندي و كوتاهي، و زبان و نگارش آن نارسايي‌هايي ديده مي‌شود؛ از جمله اطلاعات داده‌شده برخي مقالات، كافي نيست يا بسيار كوتاه است. جاي برخي مقالات مهم خالي است و تاريخ و مشخصات جغرافيايي و برخي اطلاعات تاريخي نياز به تصحيح دارد (120:1؛ 6:10؛ 11: ج1، "ديباچه" و ج2، "مقدمه"). بخش معارف پزشكي آن با كمبودهايي روبه‌رو است؛ و حجم معارف پزشكي در دو جلد قابل مقايسه با معارف ديگر چون رياضي، فيزيك، شيمي، و تاريخ نيست (5: 19؛ 7: 32-34؛ 8: 16-20).
== نیز نگاه کنید به ==


آنچه به‌عنوان ايراد آمده در برابر ارزش‌ها و امتيازهاي آن بسيار ناچيز است. انتشار دايره‌المعارف فارسي كار عظيمي بود كه مصاحب براي نخستين بار با ضوابط دقيق دايره‌المعارف نويسي آن را پايه‌گذاري كرد. از لحاظ حروف‌چيني و صفحه‌بندي و تنوع قلم‌ها بي‌مانند است و از اين حيث با نظاير فرنگي خود به‌خوبي قابل قياس است. ترجمه عربي دايره‌المعارف وايكينك به نام الموسوعه‌الميسره در يك جلد، كه به همت انتشارات فرانكلين منتشر شد، از نظر دقت و وسواس علمي به پايه دايره‌المعارف فارسي نمي‌رسد (2: 102-103؛ 9: 104؛ 12: 18). اين دايره‌المعارف يگانه مرجع معتبري است كه در دسترس خوانندگان فارسي‌زبان قرار دارد؛ اثري سترگ در تاريخ دايره‌المعارف‌نويسي فارسي و فصلي نو در نشر كتاب و فنون تدوين و توليد كتاب در ايران است (1: 123-127؛ 12: 18).
* [[دانشنامه ایرانیکا]]
* [[فرهنگ های فارسی]]
* [[فهرستگان نسخه های خطی ایران (فنخا)]]


== مآخذ: ==
== منبع اصلی ==
1) آذرنگ، عبدالحسين. شمه‌اي از انتشار كتاب در ايران. تهران: كتابدار، ؛1378 2) انوشه، حسن. "نگاهي به فرهنگنامه كودكان و نوجوانان". كلمه، 9 و 10 (بهمن و اسفند 1372): 102-؛104 3) خرمشاهي، بهاءالدين. دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي. تهران: دوستان؛ ناهيد،1377؛ 4) "دايره‌المعارف فارسي". دايره‌المعارف تشيع. ج 1، ص هفده ـ هيجده؛ 5) دريابندري، نجف. "يادي از غلامحسين مصاحب". جهان كتاب. س. دوم، 5 و 6 (بهمن 1375): 19؛ 6) رفيعي، علي (علا مرودشتي). "تاريخچه دايره‌المعارف‌نويسي در جهان". در علي‌اصغر محمدخاني؛ علي رفيعي. نامه شهيدي. تهران: طرح نو، 1374، ص 655-700؛ 7) صادقي، رضا. "نظري بر معارف پزشكي در دايره‌المعارف‌نويسي". نشر دانش. س. اول، 2 (بهمن و اسفند 59): 28-34؛ 8) همو. "گفتاري ديگر درباره دايره‌المعارف فارسي"، نشر دانش. س. پنجم، 2(بهمن و اسفند 1363): 12-20؛ 9) مرادي، نورالله. مرجع‌شناسي: شناخت خدمات و كتاب‌هاي مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1376؛ 10) "مرحوم مصاحب تداوم‌بخش بزرگ انتقال علم". كيهان فرهنگي. س. ششم، 7 (مهر 1368): 1-6؛ 11) مصاحب، غلامحسين. دايره‌المعارف فارسي، تهران: كتاب‌هاي جيبي: فرانكلين، 1356؛ 12) مصاحب، محمود. "شرح حال و آثار دكتر غلامحسين مصاحب"، جهان كتاب. س. دوم، 5 و 6(بهمن 1375): 18؛ 13) مهراد، جعفر.مقدمه‌اي بر خدمات مرجع عمومي. شيراز: دانشگاه شيراز، 1371؛
آذربایجان شرقی(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران].


14) Asuri, Daryus. "Dayerat Al-Ma'aref-e Farsi". Encyclopedia Iranica, Vol.VII, Fascicle 2, PP. 168- 169.
== نویسنده مقاله ==
 
مهناز مقدّسی
# [1]Colombia Desk Encyclopedia
 
منبع اصلی
 
آذربایجان شرقی(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
 
نویسنده مقاله
 
'''مهناز مقدّسي'''

نسخهٔ ‏۵ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۴

دایره المعارف فارسی مصاحب ، قابل بازیابی ازhttps://basalam.com/mobinbook/product/11228434

این کتاب نخستین دایره‌المعارف عمومی در زبان فارسی است، که بر اساس شیوه‌های نوین و معتبر دایره‌المعارف‌نویسی تهیه شده و شامل 30000 مقاله ترجمه‌شده و 10000 مقاله تألیفی است.

این دایره‌المعارف در دو جلد در قطع رحلی بزرگ (21×31) سانتی‌متر و با تصاویر و نقشه‌های سیاه و سفید تدوین شده است که هر صفحه آن دارای سه ستون است و مجموعاً 3572 صفحه متن و 81 صفحه مقدمه دارد. جلد اول آن، از حرف "الف" تا "ش"، در 1345 انتشار یافت. جلد دوم، در دو بخش تدوین شد که بخش اول، از حرف "ش" تا "ل" در سال 1359 و بخش دوم، از حرف "ل" تا "ی"، در سال 1374 منتشر گردید[۱][۲][۳][۴][۵][۶].

مؤسسه انتشارات فرانکلین در سال 1335 به پیشنهاد حسن تقی‌زاده (1257-1348) درصدد تألیف دایره‌المعارفی بر اساس دایره‌المعارف یک جلدی کلمبیا وایکینگ (چاپ نیویورک، 1953م.) بر آمد. سرپرستی آن به غلامحسین مصاحب (1289-1358) سپرده شد. در ابتدا، بنا بر ترجمه مقالات بود، اما به گفته مصاحب، بسیاری از مقالات آن دایره‌المعارف برای خوانندگان امریکایی نوشته شده بود و برای جوابگویی به نیازهای فارسی‌زبانان لازم بود 10000 مقاله به آن افزوده شود و حدود 10000 مقاله آن کنار گذاشته شود. بدین‌ترتیب، کار از صورت ترجمه خارج شد و جنبه تألیف و ترجمه به خود گرفت. اعضای هیأت تحریریه و برخی نویسندگان آن عبارت بودند از: احمد آرام، فریدون بدره‌ای، احمد بطحایی، عباس زریاب خویی، عبدالحسین زرین‌کوب، مهدی محقق، مصطفی مقرّبی، و محمود مصاحب[۷][۸][۹].

از آنجا که دایره‌المعارف‌نویسی به شیوه نوین در زبان فارسی سابقه نداشت، مصاحب نظامی خاص برای انتخاب عناوین، تنظیم مقالات، ضبط تلفظ‌ها و اصطلاحات علمی، ضبط فارسی علوم خارجی و علامات اختصاری، ارجاعات، رسم‌الخط، علائم نقطه‌گذاری و دیگر موارد وضع کرد که در سراسر کتاب از آن پیروی شد[۱][۵][۱۰].

تنظیم این دایره المعارف الفبایی است و در آن حرف "آ" و "الف" با هم آمده است. اسامی افراد به‌صورت اسم اشهر آمده و در مورد افراد معاصر از قاعده کلی تقدم نام خانوادگی استفاده گردیده، اما گاه از این روش عدول شده است؛ مثلاً شرح حال "پروین اعتصامی"، "فروغ فرخزاد"، و "فیدل کاسترو" ذیل نام کوچک فرد آمده است. قواعد وصل و فصل، فاصله میان کلمات، که تا پیش از مصاحب به هیچ‌وجه تعریف شده و تحت قاعده نبود، توجه به کوتاه نویسی، کوتاهی و بلندی جمله‌های هر بند، و یکدستی شیوه نگارش مقالات از ویژگی‌های ارزنده کتاب است. برای تلفظ کلمات و اسامی از حروف آوانگاری بین‌المللی استفاده شده است. جدول الفبایی صوتی مأخوذ از الفبای لاتینی و جدول اختصارات نیز برای صرفه‌جویی در فضا و حجم دایره‌المعارف به‌کار گرفته شده است که در "مدخل" جلد اول و ابتدای جلد دوم آمده است[۱۱][۱][۱۲].

از دیگر ویژگی‌های این دایره‌المعارف روش خاص مصاحب در وضع لغات جدید علمی و ترجمه اصطلاحات خارجی است؛ از جمله ابداع حرف "ایرانیک" در فارسی به جای حرف "ایتالیک" در متون لاتینی؛ توجه به واژه‌سازی و ساختن مصدرهای جعلی، مثل "یونیدن"، "اکسیدن"، و "قطبیدن"؛ آوردن کلمات ابتدا به ساکن و آواهای بیرون از شش مصوت کوتاه و بلند فارسی؛ و ارائه معادل‌های انگلیسی یا فرانسوی مدخل‌ها، به‌خصوص مدخل‌های علمی[۱۳][۶][۵][۸][۱۴].

در سال 1350، مصاحب از کار سرپرستی دایره‌المعارف کناره‌گیری کرد. تا آن زمان، بخش زیادی از مقالات جلد دوم تا حرف "ع" حروفچینی و آماده چاپ شده بود. سرپرستی جلد دوم (بخش اول) را رضا اقصی برعهده گرفت. این جلد به سرمایه انتشارات امیرکبیر، که امتیاز نشر این کتاب را از فرانکلین خریده بود، به‌چاپ رسید. دلیل انتشار این جلد در دو بخش، در اختیار قرار دادنِ سریع‌ترِ قسمتی از آن به خوانندگان و تقسیم کتاب به دو حجم نسبتاً برابر بوده است. روش تنظیم و تدوین مقالات مطابق جلد اول است. مقالات این جلد بیشتر تألیفی است که در زمان مصاحب تدوین شده و با اندکی تصحیح و ذکر تغییرات تاریخ فوت اشخاص و تغییرات وضع شهرها و کشورها آمده است. مقالات مربوط به ایران و اسلام و تشیع در دو جلد از نظر کمیت و کیفیت چشم‌گیر است. شرح حال امامان در جلد اول کوتاه، دقیق، و پراطلاع است. مقالات حضرت علی (ع)، قرآن، و عمر در جلد دوم بسیار محققانه و سنجیده است. میانگین مقالات جلد اول ده سطر و در جلد دوم پانزده سطر است. در جلد دوم عبارت‌پردازی افزایش داشته و لغزش‌هایی نیز به آن راه یافته است [۲][۱][۱۵](17:4-18؛ .

زنده یاد غلامحسین مصاحب ، قابل بازیابی ازhttps://www.ihoosh.ir/article/71828/%D9%BE%D8%AF%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8

بخش دوم از جلد دوم با تأخیری حدود 18 سال به همت انتشارات فرانکلین به‌چاپ رسید. دلیل تأخیر آن، چنان‌که ذکر شده است، تصحیح و ویرایش مقالات و یکدست کردن آنها با جلد اول بوده است. در مقدمه این جلد توضیح داده شده است که برای حفظ شیوه و اسلوب کارِ پایه‌گذار این کتاب، مرحوم مصاحب، تغییرات اساسی و بنیادی در مقالاتی، که در زمان سرپرستی ایشان تدوین شده است، صورت نگرفته و فقط اندکی تغییر و اصلاح در برخی مقالات انجام گرفته است. از جمله بیش‌تر مقالات مربوط به مشخصات جغرافیایی شهرها و کشورها، مطابق با اطلاعات دهه پنجاه، که قبلاً نوشته شده در این جلد به همان صورت آمده است. مقالاتی که موضوعات و اطلاعات تحریف‌شده داشته، تصحیح شده است و مدخل‌های مربوط به هنرپیشگان خارجی حذف شده است[۱][۸][۱۶].

منتقدان ایرادهایی بر این کتاب گرفته‌اند. اثری که مبنای ترجمه دایره‌المعارف فارسی قرار گرفت، کتاب مرجع کوچکی بود، با مقاله‌های بسیار فشرده و خلاصه‌شده یک دایره‌المعارف سه‌جلدی بزرگ‌تر، که خود نقص‌ها و ایرادهایی داشت و مشکلات آن ناگزیر به ترجمه فارسی نیز راه یافت. در مراحلِ کار شناسه‌گزینی، معادل‌گذاری، ساختار مقالات، بلندی و کوتاهی، و زبان و نگارش آن نارسایی‌هایی دیده می‌شود؛ از جمله اطلاعات داده‌شده برخی مقالات، کافی نیست یا بسیار کوتاه است. جای برخی مقالات مهم خالی است و تاریخ و مشخصات جغرافیایی و برخی اطلاعات تاریخی نیاز به تصحیح دارد[۱۷][۱۸][۱۹]. بخش معارف پزشکی آن با کمبودهایی روبه‌رو است؛ و حجم معارف پزشکی در دو جلد قابل مقایسه با معارف دیگر چون ریاضی، فیزیک، شیمی، و تاریخ نیست[۳][۲۰][۲۱].

آنچه به‌عنوان ایراد آمده در برابر ارزش‌ها و امتیازهای آن بسیار ناچیز است. انتشار دایره‌المعارف فارسی کار عظیمی بود که مصاحب برای نخستین بار با ضوابط دقیق دایره‌المعارف نویسی آن را پایه‌گذاری کرد. از لحاظ حروف‌چینی و صفحه‌بندی و تنوع قلم‌ها بی‌مانند است و از این حیث با نظایر فرنگی خود به‌خوبی قابل قیاس است. ترجمه عربی دایره‌المعارف وایکینک به نام الموسوعه‌المیسره در یک جلد، که به همت انتشارات فرانکلین منتشر شد، از نظر دقت و وسواس علمی به پایه دایره‌المعارف فارسی نمی‌رسد[۵][۲۲][۱۴]. این دایره‌المعارف یگانه مرجع معتبری است که در دسترس خوانندگان فارسی‌زبان قرار دارد؛ اثری سترگ در تاریخ دایره‌المعارف‌نویسی فارسی و فصلی نو در نشر کتاب و فنون تدوین و تولید کتاب در ایران است[۵][۲۳].

نیز نگاه کنید به

منبع اصلی

آذربایجان شرقی(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مهناز مقدّسی

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ مهراد، جعفر.مقدمه‌ای بر خدمات مرجع عمومی. شیراز: دانشگاه شیراز، 1371، ص131.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ خرمشاهی، بهاءالدین. دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی. تهران: دوستان؛ ناهید،1377، ج1، ص1040.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ دریابندری، نجف. یادی از غلامحسین مصاحب. جهان کتاب. س. دوم، 5 و 6 (بهمن 1375)، ص19.
  4. ↑ رفیعی، علی (علا مرودشتی). تاریخچه دایره‌المعارف‌نویسی در جهان. در علی‌اصغر محمدخانی؛ علی رفیعی. نامه شهیدی. تهران: طرح نو، 1374، ص694.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ مصاحب، محمود. شرح حال و آثار دکتر غلامحسین مصاحب، جهان کتاب. س. دوم، 5 و 6(بهمن 1375)، ص18.
  6. ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ Asuri, D. "Dayerat Al-Ma'aref-e Farsi". Encyclopedia Iranica, Vol.VII, Fascicle 2, PP. 168.
  7. ↑ مرادی، نورالله. مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص101.
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ مرحوم مصاحب تداوم‌بخش بزرگ انتقال علم. کیهان فرهنگی. س. ششم، 7 (مهر 1368)، ص6.
  9. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره‌المعارف فارسی، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج1، ص6-7.
  10. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره‌المعارف فارسی، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج1، ص4-5.
  11. ↑ آذرنگ، عبدالحسین. شمه‌ای از انتشار کتاب در ایران. تهران: کتابدار، 1378، ص125.
  12. ↑ مرادی، نورالله. مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص103.
  13. ↑ مرادی، نورالله. مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص104و103.
  14. ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ انوشه، حسن. نگاهی به فرهنگنامه کودکان و نوجوانان. کلمه، 9 و 10 (بهمن و اسفند 1372)، ص102-103.
  15. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره‌المعارف فارسی، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج2، مقدمه.
  16. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره‌المعارف فارسی، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356، ج2، یادداشت ناشر.
  17. ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره‌المعارف فارسی، تهران: کتاب‌های جیبی: فرانکلین، 1356،ج1، "دیباچه" و ج2، "مقدمه".
  18. ↑ آذرنگ، عبدالحسین. شمه‌ای از انتشار کتاب در ایران. تهران: کتابدار، 1378، ص120.
  19. ↑ مرحوم مصاحب تداوم‌بخش بزرگ انتقال علم. کیهان فرهنگی. س. ششم، 7 (مهر 1368)، ص6.
  20. ↑ صادقی، رضا. نظری بر معارف پزشکی در دایره‌المعارف‌نویسی. نشر دانش. س. اول، 2 (بهمن و اسفند 59)، ص32-34.
  21. ↑ صادقی، رضا. گفتاری دیگر درباره دایره‌المعارف فارسی، نشر دانش. س. پنجم، 2(بهمن و اسفند 1363)، ص16-20.
  22. ↑ مرادی، نورالله. مرجع‌شناسی: شناخت خدمات و کتاب‌های مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1376، ص104.
  23. ↑ آذرنگ، عبدالحسین. شمه‌ای از انتشار کتاب در ایران. تهران: کتابدار، 1378، ص123-127.
برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=دایره_المعارف_فارسی_مصاحب&oldid=12334»