جزیره های ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۶

جزیره‌های ایران در دو گروه مسکون و غیرمسکون قابل شناسایی و بررسی هستند. اکثر قریب به اتفاق جزیره‌های مسکونی ایران و نیز وسیع‌ترین آنها شامل قشم (Qeshm) کیش (Kish)، لاوان (Lavan)، لارک (Larak)، هرمز (Hormoz)، هنگام (Hengam)، هندورابی (Hendurabi)، خارک (Khark)، سیدی (Siri)، شیف (Shif)، ابوموسی (Abumusa)، تنب بزرگ (Tonb- Bozorg)، در خلیج فارس قرار دارند.¹

دیگر جزیره‌های مسکونی ایران یکی جزیره اسلامی ( دریاچه ارومیه) در دریاچه ارومیه است که آن نیز غالباً به علت کاهش سطح آب دریاچه، حالت شبه جزیره به خود می‌گیرد² و دیگری جزیره‌های سه‌گانه آشوراده است که آن‌ها نیز به همان علت، به شبه جزیره آسکون یا میان قلعه می‌پیوندند.³ جزیره مینو به وسعت 8/17 کم² نیز از جمله جزیره‌های مسکونی ایران است که در 10 کیلومتری جنوب خرمشهر و در اروندرود قرار دارد.⁴

در برخی منابع از آبادان نیز به عنوان جزیره‌ای به وسعت حدود 500 کم² یاد می‌شود که بین رودخانه‌های کارون، بهمنشیر، اروندرود و خلیج‌فارس واقع شده و به آن جزیره‌‌الخضر نیز گفته می‌شده است.⁵

دو جزیره اخیر به هر حال هیچ کدام جزیره‌های دریایی نیستند.

خلیج فارس

جزیره‌های متعلق به ایران در خلیج فارس، از نظر تقسیمات کشوری به صورت دهستان، بخش و حتی شهرستان تقسیم‌بندی شده‌اند و هر گروه از آنها تابع یکی از استان‌های ساحلی خلیج‌فارس است.

الف- استان هرمزگان

در استان هرمزگان، جزیره‌های تابع استان، تحت عنوان «شهرستان قشم»، «شهرستان ابوموسی» و «بخش کیش» از توابع شهرستان بندرلنگه مشخص شده‌اند.

شهرستان قشم از چهار جزیره قشم، هرمز، لارک و هنگام با مشخصات زیر تشکیل شده است:

شهرستان قشم

1- قشم (Qeshm)

جزیره قشم با 1491 کم² وسعت، بیش از دو برابر کشور بحرین و بزرگترین جزیره ایران و خلیج‌فارس است.

این جزیره در نزدیکی تنگه هرمز واقع شده و فاصله آن از مرکز استان (بندرعباس) تا محل سر بندر قشم (شهر قشم) واقع در منتهی الیه مشرق جزیره، حدود 20 کم² و فاصله نزدیکترین قسمت جزیره تا ساحل استان 1800 م است.⁶

جزیره قشم دارای دو نقطه به نام‌های سر بندر (شهر قشم) و سوزا و تعدادی روستا است.⁷ این جزیره در سال 1375 دارای 67344 تن جمعیت بوده است. جمعیت شهری جزیره قشم در سال 75، تعداد 13421 تن و جمیعت روستایی آن 53923 تن بوده است.⁸

جمعیت شهر قشم (بزرگترین مرکز شهری جزیره قشم) به 18449 تن در سال 1384 رسیده است.⁹ جزیره قشم دارای سابقه کهن تاریخی بوده و حوادث بسیاری را به خود دیده است. در سال‌های اخیر با ایجاد منقطه آزاد تجاری، تاسیس مراکز مختلف خدماتی، رفاهی و آموزشی، این جزیره وارد مرحله جدیدی از عمران و آبادی خود شده است. اتصال این جزیره به ساحل استان از طریق احداث پل خلیج‌فارس، مسلماً موجب تحول بیشتری در رونق اقتصادی و اجتماعی جزیره خواهد شد.¹⁰

2- هرمز (Hormoz)

هرمز دومین جزیره به لحاظ وسعت در مجموعه جزایر شهرستان قشم است. این جزیره از شمال غرب به بندرعباس، از جنوب شرق به جزیره‌های قشم و لارک محدود و فاصله آن تا بندرعباس 18 کم² و تا مرکز شهرستان قشم (جزیره قشم محل سربندر) نیز 18 کم² است. مساحت جزیره 45 کم² ¹¹ و جمعیت آن در سال 1384، تعداد 5144 تن برآورد شده است.¹²

3- لارک (Larak)

این جزیره از شمال به بندرعباس، از غرب و شمال غرب به جزیره قشم، از شمال شرق به جزیره هرمز، از جنوب غرب به جزیره هنگام و از جنوب به راس‌المسندام (کشور عمان) محدود است. فاصله لارک تا بندرعباس 75/34 کم تا محل سربندر جزیره قشم 14 کم² و تا رأس‌المسندام 60 کم² است. مساحت این جزیره حدود 7/48 کم² و جمعیت آن طبق سرشماری سال 1375، 459 نفر بوده است.¹³ لارک، جزیره‌ای کوهستانی است که به لحاظ موقعیت خود، بیشتر دارای اهمیت نظامی است.¹⁴

4- هنگام (Hengam)

جزیره هنگام با 50 کم² وسعت، در فاصله 2 کیلومتری جنوب جزیره قشم قرار دارد. جمعیت این جزیره در سال 1375، تعداد 389 تن و در سال 1379، به 483 تن رسیده است.¹⁵

2. شهرستان ابوموسی

شهرستان ابوموسی نیز شامل ^* شش جزیره ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، سیری (سری)، فارور و فارورگان به شرح زیر است.

1- ابوموسی (Abumusa)

جزیره ابوموسی یا بوموسی، جنوبی‌ترین جزیره ایرانی خلیج‌فارس در فاصله 213 کیلومتری جنوب غربی بندرعباس واقع شده و دارای 8/12 کم² مساحت است.¹⁶ این جزیرده ایرانی، پس از هشتاد سال سلطه استعماری انگلیس، مجدداً در تاریخ 9 آذر 1350 تحت حاکمیت ایران قرار گرفت.¹⁷ جمعیت شهر ابوموسی در سرشماری سال 1375، تعداد 2272 تن بوده که طبق برآورد انجام شده، این تعداد در سال 1384 به 3471 تن رسیده است.¹⁸

2- تنب بزرگ (Tonb- e Bozorg)

این جزیره در فاصله 180 کیلومتری جنوب غربی بندرعباس و 53 کیلومتری شمال شرقی ابوموسی قرار دارد. مساحت این جزیره 5/10 کم² و جمعیت آن در آمارگیری سال 1375، تعداد 637 تن ذکر شده است.¹⁹ جزیره تنب بزرگ نیز همزمان با تصرف جزیره ابوموسی یعنی در 9 آذر 1350 تحت حاکمیت ایران قرار گرفت.²⁰

3- تنب کوچک (Tonb-e Kuchak)

این جزیره در 200 کیلومتری جنوب غربی بندرعباس و 39 کیلومتری شمال ابوموسی واقع شده و مساحت آن 2/1 کم² و غیرمسکونی است.²¹

این جزیره نیز به طور همزمان، همراه با جزیره‌های ابوموسی و تنب بزرگ در 9 آذرماه مجدداً تحت حاکمیت ایران در آمد. ²²

4- سیری(Siri)

این جزیره در 53 کیلومتری غرب جزیره ابوموسی و در 240 کیلومتری جنوب غربی بندرعباس واقع شده است. مساحت آن، 5/16 کم² است²³ و بجز کارکنان شرکت نفت، نظامیان و کارمندان دوایر دولتی که تعدادشان در 1376، معادل 1093 تن بوده، دارای سکنه دیگری نیست.²⁴

5- فارور (Farur)

جزیره فارور تا مرکز استان هرمزگان در شمال شرق، دارای 262 کم و از سمت جنوب شرق تا ابوموسی، دارای 67 کم فاصله است. مساحت این جزیره حدود 6/26 کم²، فاقد سکنه بومی بوده و تنها ساکنان آن، کارکنان دوایر دولتی و نظامی هستند.²⁵

6- فارورگان (Farurgan)

این جزیره در 205 کیلومتری جنوب غرب مرکز استان هرمزگان و 61 کیلومتری شمال غرب ابوموسی قرار دارد. مساحت فارورگان 83/0 کم² و فاقد سکنه است.²⁶

3. شهرستان بندر لنگه

سومین گروه از جزایر متعلق به استان هرمزگان، چهار جزیره کیش، هندورابی، لاوان و شیدور هستند که زیر عنوان بخش کیش از توابع شهرستان بندرلنگه، تقسیم‌‌بندی شده‌اند: ²⁷

1- کیش (Kish)

کیش به عنوان بخش مرکزی به همین نام، جزیره‌ای است در 15 کیلومتری سواحل جنوبی شهرستان بندرلنگه، با مساحت 90 کم² که جمعیت شهری و روستایی آن در سال 1379 تعداد 16501 تن بوده است. تعداد 13593 تن از این عده را مهاجران سایر استان‌های ایران تشکیل می‌دادند که در دهه هشتاد غالباً برای کسب و کار به این جزیره آمده‌اند²⁸ جزیره کیش به دلیل موقعیت مساعد طبیعی و ارتباطی آن از آغاز دهه شصت به بعد برای ایجاد تاسیسات رفاهی، تجاری و توسعه اقتصادی منطقه مناسب تشخیص داده شده و در حال حاضر با ساخت مراکز متعدد تجاری و تفریحی و امکانات اقامتی برای جذب گردشگر، یکی از جزایر مورد توجه سرمایه‌گذاران و گردشگران در سطح ملی و حتی جهانی است. ²⁹

2- لاوان (Lavan)

این جزیره در فاصله 6/57 کیلومتری جزیره کیش و 319 کیلومتری بندرعباس واقع شده و دارای 8/76 کم² وسعت است.

جمعیت بومی لاوان در سال 1375، تعداد 686 تن بوده، اما جمعیت غیربومی آن شامل کارکنان تاسیسات نفتی و سایر ماموران دولتی که به صورت ادواری و بدون خانواده در این جزیره ساکن هستند، تا 1700 تن ذکر شده است. ³⁰

در جزیره لاوان به دلیل وجود منابع و ذخایر نفت در آبهای اطراف آن، تاسیسات عظیمی برای استخراج، پالایش و صدور نفت وجود دارد ³¹

3- هندروابی (Hendurabi)

جزیره هندروابی یکی دیگر از جزیره‌های بخش کیش است که در فاصله 8 کیلومتری ساخل شهرستان بندرلنگه و در میان راه دریایی کیش به لاوان واقع است. مساحت این جزیره 8/22 کم² و در سال 1375 دارای جمعیتی برابر با 43 تن بوده است. نبود امکان معیشتی و مهاجرت ساکنان آن موجب کاهش جمعیت جزیره شده است.³²

4- شیدور (Shidvar)

جزیره‌ای است در فاصله 345 کیلومتری مرکز استان هرمزگان و 157 کیلومتری مرکز شهرستان (بندرلنگه) و 67/2 کیلومتری شرق جزیره لاوان و 55 کیلومتری مرکز بخش (کیش) جزیره شیدور دارای یک کم² وسعت و خالی از سکنه و امکانات زندگی است.³³

ب- استان بوشهر

مجموعه دیگری از جزایر ایرانی خلیج‌فارس به استان بوشهر تعلق داشته و از توابع شهرستان بوشهر محسوب می‌شوند. این جزایر عبارتند از:

1. شهرستان بوشهر

1- خارک(Khark)

این جزیره در 57 کیلومتری شمال غربی بندربوشهر واقع و دارای 21 کم² وسعت و مرکز بخش است به همین نام که جزیره خارکو را هم شامل می‌شود.³⁴ در سرشماری سال 1375، جمعیت شهر خارک 7484 تن بوده است؛ اما آمار کل افراد ساکن در جزیره شامل کارکنان صنایع نفت و سایر نهادهای دولتی و ساکنان بومی جزیره در سال 1380، به 17000 تن رسیده است.³⁵

جزیره خارک پایانه بزرگ صادرات نفت ایران است. خارک دارای پیشینه فرهنگی و سابقه مدنیت از گذشته‌های دور است.

وجود بقایایی از معابد یونانی و ایرانی، آتشکده زردشتیان، کلیسا و دیر مسیحیان نسطوری درعصر ساسانی، حکایت از سابقه زندگی پیروان عقاید و مذاهب مختلف در این جزیره دارد.³⁶

2- خارکو (Kharku)

این جزیره در 60 کیلومتری شمال غربی بندربوشهر و در فاصله 7/3 کیلومتری جزیره خارک واقع و فاقد جمعیت ساکن است.³⁷

3- شیف (Shif)

جزیره شیف در فاصله 10 کیلومتری شمال غربی بندربوشهر و در فاصله کمتر از 1 کم تا ساحل استان بوشهر قرار دارد.

جزیره شیف، دارای سطحی بدون هرگونه پستی و بلندی بوده و بجز در بخش مرکزی و قسمتی از جنوب آن که جزیره عباسک نامیده می‌شود، بقیه در معرض جزر و مد دریا قرار دارد و از اینرو فقط بخش شمالی آن که ارتفاع زمین به 4 متر می‌رسد، با وسعی حدود 1 کم² و جمعیتی معادل 3076 تن و با نام «روستای شیف» قابل سکونت است. جزیره شیف که با نام‌های شیخ سعد و عباسک نیز خوانده می‌شود، در مجموع دارای 14 کم² مساحت است.³⁸

4- جزیره ام‌الکرم (Ommolkaram)

این جزیره در فاصله 140 کیلومتری جنوب شرقی بندربوشهر واقع شده و با مساحتی برابر 4/0 کم²، فاقد جمعیت و امکانات زندگی است.³⁹

5- جزیره جبرین (Jabrin)

این جزیره در فاصله 130 کیلومتری جنوب شرقی بندربوشهر قرار دارد. مساحت آن 7 کم² و فاقد سکنه است.⁴⁰

6- نخیلو (Nakhilv)

این جزیره با وسعتی برابر 32/0 کم² در فاصله 133 کیلومتری جنوب شرقی بوشهر قرار دارد. جزیره نخیلو یا «شیخ‌‌کرامه» فاقد جمعیت انسانی است.⁴¹

7- فارسی ( Farsi)

جزیره فارسی به عنوان دورترین جزیره ایرانی نسبت به سواحل کشور، در فاصله 120 کیلومتری جنوب غربی بندربوشهر و23 کیلومتری جزیره عربی متعلق به کشور عربستان سعودی واقع شده است. این جزیره 25/0 کم² وسعت داشته و جز ماموران نظامی، سکنه‌ای ندارد.⁴²

8- ام سیله (Omm-e Sileh)

جزیره کوچک و بدون سکنه‌ای است، به وسعت 78 هکتار که در 52 کیلومتری شمال غربی بندر دیّر واقع شده است.⁴³

در آبهای استان بوشهر چند جزیره کم اهمیت دیگر به نام‌های شیخ زنگی، شیخ مبارک، مرغی وبید و .... نیز وجود دارند⁴⁴ که معمولاً در نقشه‌های جغرافیایی نامی از آنها برده نمی‌شود.

ج- استان خوزستان

آخرین گروه از جزیره‌های ایرانی در خلیج‌فارس به لحاظ تقسیمات کشوری، در استان خوزستان جای دارند. افزون بر آبادان (جزیره‌الخضر) و مینو که پیشتر به آنها اشاره شد، چند جزیره کوچک در نزدیکی بندر ماهشهر نیز وجود دارند که به هنگام مدّ به زیر آب می‌روند. نام و مشخصات مهمترین آنها عبارتند از:⁴⁵

1- قبرناخدا (Qabr-e Nakhoda)

این جزیره با حدود 40 هکتار (4/0 کم²) در خورموسی 35 کیلومتری جنوب غربی بندر ماهشهر قرار دارد که به علت ارتفاع کم آن، به هنگام مدّ به زیر آب فرو می‌رود.

2- بونه (Buneh)

این جزیره نیز با 1700 هکتار (7/1کم²) در آبهای خورموسی و در 44 کیلومتری جنوب بندرماهشهر قرار دارد و در موقع مدّ به زیر آب می‌رود.

3- دارا (Dara)

جزیره کوچک دارا هم با مساحت 1 کم در خورموسی ودر 49 کیلومتری جنوب غربی بندر ماهشر واقع شده و به دلیل ارتفاع کم به هنگام مدّ آب در زیر آب پنهان می‌شود.

دریای خزر

در شمال ایران و در شرق دریای خزر، جزیره آشوراده (شامل سه جزیره پست و کوچک)، با ویژگیهایی که پیشتر به آن اشاره شد، در فاصله حدود3 کیلومتری غرب بندر ترکمن واقع است این جزیره با عنوان پناهگاه سلطان‌ محمد خوارزم‌ شاه (به هنگام حمله مغول به ایران)، دارای شهرت تاریخی است.⁴⁶

دریاچه اورمیه

در دریاچه اورمیه نیز تعداد 102 جزیره کوچک و بزرگ و بعضاً به صورت صخره‌های سنگی وجود دارد که تنها جزیره اسلامی (شاهی سابق به دلیل وجود قلعه شاهی، مدفن هلاکوخان و آباقاخان مغول) واقع در شرق دریاچه و به طول24 و عرض 15 کم، دارای سکنه است.⁴⁷

مهمترین جزیره‌های این دریاچه عبارتند از: ⁴⁸

کبودان به وسعت 2/30 کم^[۱]^؛
اشک به وسعت 25/26 کم^[۱]؛
اسپیر به وسعت 95/11 کم^[۱]؛
آرزو به وسعت 37/5 کم^[۱]؛
جزایر سه‌گانه (دوقوزلر) به وسعت 14 هکتار.

دریاچه قم

در دریاچه قم واقع در بین استان‌های قم، سمنان و اصفهان و با داشتن مساحتی حدود 1806 کم^[۱]، کوهی از میان آب بیرون زده که به آن جزیره سرگردان می‌گویند.⁴⁹

مآخذ:

الف- مرکز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌ها 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382. صص 289 و 283 و 279.

ب- جعفری، عباس. شناسنامه جغرافیای طبیعی ایران .چ1. تهران: گیتاشناسی، 1360، صص 70-57.

2- سازمان پژوهش و برنامه‌‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص 26.

3- تکمیل همایون،ناصر. آبسکون یا جزیره آشوراده. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1379،صص 18 و 19.

4- جعفری، عباس. گیتاشناسی. ج3: دایره‌المعارف جغرافیایی ایران. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1256.

5- همان، ص 331.

6- سازمان جغرفیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایران خلیج‌فارس (قشم، لارک، هرمز، هنگام)، چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص4 .

7- الف- مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور9، 1382، ص231.

ب- منبع 6. ص 583.

8- منبع 6. ص 147.

9- منبع 7- الف- ص 232.

10- منبع 6. صص 243- 241 و 261.

11- همان. ص 368.

12- منبع 7 – الف، ص 232.

13- منبع 6، ص 329.

14- همان. ص 359.

15- همانندص 466 و 527.

16- گلوردی، عیسی. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج‌فارس (بوموسی، تنب بزرگ و وتنب کوچک). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. 1381، ص4.

17- افشار سیستانی، ایرج. جزیره بوموسی و جزایر تنب بزرگ و تنب کوچک. چ2. تهران: وزارت امور خارجه، 1374، ص 77.

18- منبع 7. صص 231 و 232.

19- منبع 16. صص 159 و160 و 189.

20- تکمیل همایون، ناصر. خلیج فارس. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380، ص 84.

21- منبع 16 صص 213 و 214 و 235.

22- منبلع 20. همان‌جا.

23- سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج‌فارس (جزیره سیری). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح). 1381. صص 3 و 4.

24- همان. ص 66.

25- سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارسی (شیدور،فارور، فارورگان). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، صص 63 و 113.

26- همان. صص 123 و 150.

27- دفتر تقسیمات کشور. نقشه‌ و جدول و تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.

28- سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (کیش، هندورابی). چ1. تهاران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، صص 3 و 6.

29- همان. صص 128- 117.

30 – سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (لاوان).چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح). 1382، صص 4، 103 و104.

31- همان. صص 131- 119.

32- منبع 28. صص 179، 215 و 216.

33- منبع 25. صص 3.

34- سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (خارک،خارکو، شیف، ام‌الکرام، جبرین، نخیلو، فارسی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، صص 3 و 4.

35- همان. صص 60 و 61.

36- همان. صص 72- 65.

37- همان. صص 141- 142.

38- همان. صص 161 و 162.

39- همان. صص 203 و 204.

40- همان. صص 213 و 214.

41- همان. صص 219 و 220.

42- همان صص 229، 230 و 235.

43- جعفری، عباس. گیتاشناسی.ج3: دایره‌‌المعارف جغرافیایی ایران. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 101.

44- منبع 20. ص 20.

45- منبع 43، صص 903، 496 و 215.

46. همان. ص 25.

47- سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان آذربایجان غربی. چ2. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1380، ص 25.

48- منبع 43. صص 977، 773، 295' 83، 69 و 19.

49- منبع 43، ص 528.

غلامحسین تکمیل همایون

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ ^۱٫۳ ^۱٫۴ سازمان پژوهش و برنامه‌‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص 26.

[:0-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ ^۱٫۳ ^۱٫۴ سازمان پژوهش و برنامه‌‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص 26.

[۱]