کتابخانه های آذربایجان غربی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''آذربايجان غربی''' | === '''[[آذربایجان غربی|آذربايجان غربی]]''' === | ||
کتابخانههای استان [[آذربایجان غربی]] در شمال غرب [[کشور ایران|ایران]] قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان [[استان کردستان|کردستان]]، از مغرب به [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87 ترکیه] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق]، و از شرق به استان [[آذربایجان شرقی]] محدود است. مساحت آن 37059 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سکونت دارند. | |||
[[آذربایجان غربی]] دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستانهای این استان عبارت است از: [[ارومیه]]، بوکان، پیرانشهر، تکاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهیندژ، ماکو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مرکز استان نیز شهر [[ارومیه]] است<ref>[https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]. '''''سرشماری عمومی نفوس و مسکن''''' :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1376، ص15و16.</ref>. | |||
آذربایجان غربی | === '''تاریخچه''' === | ||
[[آذربایجان غربی]] از کهنترین سرزمینهای [[کشور ایران|ایران]] بوده و پیشینه تمدن آن به هزارههای قبل از میلاد میرسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز (ارومیه) زادگاه او بوده است (8: ج 1، ص 195؛ 40:18؛2: ج 1، ص 142)، هرچند که بررسیهای زبانشناختی در اوستا این معنی را تأیید نمیکند (8: ج 1، ص 195). بر اساس همان روایات زردشتی است که در کتابهای اوستا، بندهش، و سایر کتابهای پهلوی، آب دریاچه ارومیه مقدس شمرده شده است (2: ج 1، ص 142). در زمان سلوکیان و اشکانیان، که دوره رواج فرهنگ یونانی در ایران بود، آذربایجان تحت حکومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری کردند (8: ج 1، ص 195). | |||
آتشکده معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان ساسانی به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، که بزرگترین مرکز مذهبی آن دوره بود، میرفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر میکردند (2: ج 1، ص 142). گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، دین مسیح (ع) را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهمترین مرکز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگهای ایران و روم رنگ مذهبی پیدا کرد. با وجود حملات گاه به گاه ایران به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای ایران راه یافت (1: ج 1، ص 102؛ 417:18). برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانک طاطاووس، از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع)، در حدود نیمه قرن اول میلادی از عراق به آذربایجان رفت و در محل قره کلیسا (جنوب غربی شهر ماکو) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همانجا شهید شد (12: ج 2، ص 2042). | |||
آثار باستانی پیش از اسلام منطقه حکایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد که از جمله آنها میتوان از: گوی تپه در نزدیکی ارومیه (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیکی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیکی خوی، ابهر، سراب، و ارومیه (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ تخت سلیمان؛ و آتشکده آذر گشنسب ـ به گفتهای در نزدیکی ارومیه (300 ق.م.) ـ نام برد. | |||
به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. ارومیه، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، بهتدریج، اسلام آوردند (8: ج 1، ص 197؛ 18: 134، 135). از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، بهعنوان نهادی اسلامی، در آذربایجان غربی اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر کتیبه مسجد جامع ارومیه، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمیگردد (18: 413، 414). از این رو، هیچگونه اطلاعی از وجود کتابخانههای مساجد، بهعنوان کتابخانههای عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست. | |||
ظاهراً کتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از کهنترین کتابخانههای استان بوده است. به نوشته مجملالتواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی بهتقلید از سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) کتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت کردند و تعداد 10400 جلد از کتابهای آن را سوزاندند (19: ج 2، ص 10). کتابخانه مدرسه سهراب مکری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از کتابخانههای معروف منطقه بود که بیشتر کتابهای آن به فقه شافعی اختصاص داشت (19: ج 2، ص 145). | |||
در سالهای 741 تا 761 ق. در قره کلیسا، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده (18: 418، 419)، ولی از وجود کتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفهگری کل ارامنه آذربایجان، واقع در کلیسای مریم مقدس، صدها جلد کتاب خطی و چاپی کهن عبری، ارمنی، فارسی، و عربی وجود دارد. ظاهراً کهنترین نسخه خطی فارسی موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است که تاریخ کتابت آن 954 ق. است. از دیگر کتابخانههای قدیمی ارامنه استان میتوان از کتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، کتابخانه ملی ارامنه در ارومیه (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و کتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد (46:6، 47؛ 68:7، 69). | |||
'''کتابخانههای شخصی''' | |||
سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترک و کرد بوده است. شخصیتهای برجستهای چون صفیالدین ارموی و حسامالدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیبالشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جملهاند (3: 359-399)، اما از وجود کتابخانههای شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست. | |||
صادقی بیگ افشار ارومیهای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود که سالها ریاست کتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت (19؛ ج 2، ص 137). جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور ارومیه، موزه و کتابخانه معتبری داشت که، پس از درگذشت وی، کتابخانهاش به دانشسرای مقدماتی ارومیه واگذار شد (366:3). آیتالله قریشی، نویسنده معاصر، نیز کتابخانه معظمی در ارومیه دارد که مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به کتابخانه مسجد اعظم قم انتقال یافته است (10: ج 3، ص 2302). | |||
'''کتابخانههای عمومی''' | |||
نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در سال 1324 ش. در شهر ارومیه ایجاد شد که در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سالهای اخیر کلاً تخریب و در محل آن کتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستانهای استان کتابخانههایی دایر شد؛ از جمله: سردشت (تأسیس 1342)، ماکو (تأسیس 1343)، میاندوآب (تأسیس 1345)، خوی (تأسیس 1346)، سلماس (تأسیس 1347)، مهاباد (تأسیس 1350)، بوکان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و شاهین دژ (تأسیس 1354) (9: 79-111؛ 3: 484). | |||
تا نیمه اول 1378 تعداد کل کتابخانههای عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است (1:13). سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که دارای 19072 جلد کتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است (34:14). علاوه بر آنها، 15 واحد کتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته که دارای مجموعهای حدود 34000 جلد کتاب، 37 نفر کتابدار، و 1850 نفر عضو بودهاند (15: [1]). | |||
'''کتابخانههای کودکان و نوجوانان''' | |||
نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد (348:3)؛ پس از آن، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانههایی به این شرح در سراسر استان تأسیس کرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماکو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوکان و شاهین دژ (تأسیس 1375). | |||
نخستین | کانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد کتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده که مجموعه کل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و کارکنان آنها 48 نفر بوده است (2:16). == کتابخانههای آموزشگاهی == نخستین مدرسه به سبک جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دکتر پرکینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریکا در ایران در شهر ارومیه و برای کودکان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در ارومیه و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریستهای فرانسوی نیز که از سوی کلیسای کاتولیک فرانسه به ایران آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحینشین اطراف آنها، از جمله یک واحد کتابخانه و قرائتخانه در ارومیه تأسیس کردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیمخانه و نیز یک قرائتخانه و یک کتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد. بعد از آنها، هیأتهای مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی بهوجود آوردند که در تعداد اندکی از آنها دانشآموزان مسلمان مجاز بودند که در کنار دانشآموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل کنند (2: ج 1، ص 508-510؛ 452:3-460؛ 11: 512-519). همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حکمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی بههمت میرموسی نقیبی تأسیس شد (2: ج 1، ص 510،511؛ 368:11-371). | ||
تا نیمه اول 1378 | با وقوع جنبش مشروطه، مدارس متعددی بهسرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیستویک واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیکوکار و فرهنگدوست استان ایجاد گردید (368:11-384)، اما از وجود کتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 کتابخانههای آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است (1:5). | ||
''' | '''کتابخانههای تخصصی''' | ||
از جمله کتابخانههای تخصصی این استان میتوان از کتابخانه بیمارستان طالقانی (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر کارمند)، کتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و کتابخانه بیمارستان کودکان شهید دکتر قلیپور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر کارمند) نام برد (4: 25، 270، 290). | |||
'''کتابخانههای دانشگاهی''' | |||
نخستین مرکز آموزش عالی استان آذربایجان غربی در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریکایی در ارومیه تأسیس شد. دانشسرای کشاورزی ارومیه نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشکده بعدها به دانشکده کشاورزی ارومیه تغییر نام داد (2: ج 1، ص 513-517؛ 514:11-515). متأسفانه اطلاعی از وجود کتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه ارومیه، که در 1347 تأسیس شد، بزرگترین کتابخانه دانشگاهی استان بهشمار میرود. در سال 1368 تعداد کارکنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است (4: 41، 42). پس از آن میتوان از کتابخانه آموزشکده فنی ارومیه (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، کتابخانه دانشکده دامپزشکی دانشگاه ارومیه (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و کتابخانه دانشکده پرستاری و مامایی و آموزشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد (4 : 3 ، 41 ، 42، 108). | |||
کتابخانه دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر کارمند) و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر کارمند)، از دیگر کتابخانههای دانشگاهی این استان به شمار میروند (4: 42، 107). | |||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1)"ارمنستان". دایرهالمعارف | 1)"ارمنستان". '''''دایرهالمعارف فارسی'''''، ج1، ص102؛ | ||
2) افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. ] | 2) افشارسیستانی، ایرج. '''''نگاهی به آذربایجان غربی'''''. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369؛ | ||
3) انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378؛ | 3) انزلی، حسن. '''''ارومیه در گذر زمان'''''. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378؛ | ||
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای | 4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. ویرایش2. تهران:[https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370؛ 5) "'''''تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور''''': گزارش شماره 8". [تهران]: [https://medu.gov.ir/ وزارت آموزش و پرورش]، 1378 (پلیکپی)؛ | ||
6) دولتآبادی، عزیز. | 6) دولتآبادی، عزیز. '''''کتابخانههای آذربایجان'''''. تبریز: [https://ea.medu.gov.ir/ اداره کل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی]، 1350؛ | ||
7) | 7) دولتآبادی، عزیز. '''''"کتابخانههای ارامنه در آذربایجان"'''''. هور. س. اول، 5 و 6 (1350): 68-69؛ | ||
8) زریابخویی، عباس. "آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی". دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. ج 1، ص 194-207؛ | 8) زریابخویی، عباس. '''''"آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی"'''''. [http://www.cgie.org.ir/ دایرهالمعارف بزرگ اسلامی]. ج 1، ص 194-207؛ | ||
9) شناسنامه | 9) '''''شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370؛ | ||
10) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛ | 10) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. '''''مفاخر آذربایجان'''''. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛ | ||
11) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره | 11) قاسمی پویا، اقبال. '''''مدارس جدید در دوره قاجاریه'''''، بانیان و پیشروان. تهران: [https://iup.ac.ir/shop/ مرکز نشر دانشگاهی]، 1377؛ | ||
12) "قره | 12) "قره کلیسا". '''''دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]'''''، ج 2، ص 2042؛ | ||
13) "گزارش | 13) '''''"گزارش عملکرد سه ماه دوم کتابخانههای عمومی کشور"'''''. [تهران]: [https://www.iranpl.ir/tag/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA+%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1 هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور]، دبیرخانه، 1378، (پلی کپی)؛ | ||
14) گزارش فرهنگی | 14) '''''گزارش فرهنگی کشور''''': 1376. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموز، [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری]، 1378؛ | ||
15) "لیست | 15) '''''"لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها"'''''. تهران: [https://masajed.farhang.gov.ir/ ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد]، مدیریت امور کتابخانهها، 1378 (پلیکپی)؛ | ||
16) "لیست | 16) '''''"لیست مراکز بر اساس استانها"''''' [تهران]: [https://kpf.ir/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان]، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیکپی)؛ | ||
17) | 17) [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]. '''''سرشماری عمومی نفوس و مسکن''''' :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: [https://amar.org.ir/ مرکز آمار ایران]، 1376؛ | ||
18) | 18) مشکور، محمدجواد. '''''نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیتشناسی آن'''''. تهران: [https://anjom.ir/ انجمن آثار ملی]، 1349؛ | ||
19) همایون فرخ، | 19) همایون فرخ، رکنالدین. '''''کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347. | ||
== منبع اصلی == | |||
آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. | آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. | ||
نویسنده مقاله | == نویسنده مقاله == | ||
محمدحسن رجبی | |||
محمدحسن | |||
== مآخذ == | |||
نسخهٔ ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۱۴
آذربايجان غربی
کتابخانههای استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان کردستان، از مغرب به ترکیه و عراق، و از شرق به استان آذربایجان شرقی محدود است. مساحت آن 37059 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سکونت دارند.
آذربایجان غربی دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستانهای این استان عبارت است از: ارومیه، بوکان، پیرانشهر، تکاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهیندژ، ماکو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مرکز استان نیز شهر ارومیه است[۱].
تاریخچه
آذربایجان غربی از کهنترین سرزمینهای ایران بوده و پیشینه تمدن آن به هزارههای قبل از میلاد میرسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز (ارومیه) زادگاه او بوده است (8: ج 1، ص 195؛ 40:18؛2: ج 1، ص 142)، هرچند که بررسیهای زبانشناختی در اوستا این معنی را تأیید نمیکند (8: ج 1، ص 195). بر اساس همان روایات زردشتی است که در کتابهای اوستا، بندهش، و سایر کتابهای پهلوی، آب دریاچه ارومیه مقدس شمرده شده است (2: ج 1، ص 142). در زمان سلوکیان و اشکانیان، که دوره رواج فرهنگ یونانی در ایران بود، آذربایجان تحت حکومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری کردند (8: ج 1، ص 195).
آتشکده معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان ساسانی به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، که بزرگترین مرکز مذهبی آن دوره بود، میرفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر میکردند (2: ج 1، ص 142). گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، دین مسیح (ع) را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهمترین مرکز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگهای ایران و روم رنگ مذهبی پیدا کرد. با وجود حملات گاه به گاه ایران به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای ایران راه یافت (1: ج 1، ص 102؛ 417:18). برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانک طاطاووس، از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع)، در حدود نیمه قرن اول میلادی از عراق به آذربایجان رفت و در محل قره کلیسا (جنوب غربی شهر ماکو) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همانجا شهید شد (12: ج 2، ص 2042).
آثار باستانی پیش از اسلام منطقه حکایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد که از جمله آنها میتوان از: گوی تپه در نزدیکی ارومیه (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیکی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیکی خوی، ابهر، سراب، و ارومیه (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ تخت سلیمان؛ و آتشکده آذر گشنسب ـ به گفتهای در نزدیکی ارومیه (300 ق.م.) ـ نام برد.
به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. ارومیه، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، بهتدریج، اسلام آوردند (8: ج 1، ص 197؛ 18: 134، 135). از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، بهعنوان نهادی اسلامی، در آذربایجان غربی اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر کتیبه مسجد جامع ارومیه، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمیگردد (18: 413، 414). از این رو، هیچگونه اطلاعی از وجود کتابخانههای مساجد، بهعنوان کتابخانههای عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست.
ظاهراً کتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از کهنترین کتابخانههای استان بوده است. به نوشته مجملالتواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی بهتقلید از سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) کتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت کردند و تعداد 10400 جلد از کتابهای آن را سوزاندند (19: ج 2، ص 10). کتابخانه مدرسه سهراب مکری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از کتابخانههای معروف منطقه بود که بیشتر کتابهای آن به فقه شافعی اختصاص داشت (19: ج 2، ص 145).
در سالهای 741 تا 761 ق. در قره کلیسا، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده (18: 418، 419)، ولی از وجود کتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفهگری کل ارامنه آذربایجان، واقع در کلیسای مریم مقدس، صدها جلد کتاب خطی و چاپی کهن عبری، ارمنی، فارسی، و عربی وجود دارد. ظاهراً کهنترین نسخه خطی فارسی موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است که تاریخ کتابت آن 954 ق. است. از دیگر کتابخانههای قدیمی ارامنه استان میتوان از کتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، کتابخانه ملی ارامنه در ارومیه (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و کتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد (46:6، 47؛ 68:7، 69).
کتابخانههای شخصی
سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترک و کرد بوده است. شخصیتهای برجستهای چون صفیالدین ارموی و حسامالدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیبالشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جملهاند (3: 359-399)، اما از وجود کتابخانههای شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست.
صادقی بیگ افشار ارومیهای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود که سالها ریاست کتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت (19؛ ج 2، ص 137). جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور ارومیه، موزه و کتابخانه معتبری داشت که، پس از درگذشت وی، کتابخانهاش به دانشسرای مقدماتی ارومیه واگذار شد (366:3). آیتالله قریشی، نویسنده معاصر، نیز کتابخانه معظمی در ارومیه دارد که مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به کتابخانه مسجد اعظم قم انتقال یافته است (10: ج 3، ص 2302).
کتابخانههای عمومی
نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در سال 1324 ش. در شهر ارومیه ایجاد شد که در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سالهای اخیر کلاً تخریب و در محل آن کتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستانهای استان کتابخانههایی دایر شد؛ از جمله: سردشت (تأسیس 1342)، ماکو (تأسیس 1343)، میاندوآب (تأسیس 1345)، خوی (تأسیس 1346)، سلماس (تأسیس 1347)، مهاباد (تأسیس 1350)، بوکان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و شاهین دژ (تأسیس 1354) (9: 79-111؛ 3: 484).
تا نیمه اول 1378 تعداد کل کتابخانههای عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است (1:13). سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که دارای 19072 جلد کتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است (34:14). علاوه بر آنها، 15 واحد کتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته که دارای مجموعهای حدود 34000 جلد کتاب، 37 نفر کتابدار، و 1850 نفر عضو بودهاند (15: [1]).
کتابخانههای کودکان و نوجوانان
نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد (348:3)؛ پس از آن، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانههایی به این شرح در سراسر استان تأسیس کرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماکو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوکان و شاهین دژ (تأسیس 1375).
کانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد کتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده که مجموعه کل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و کارکنان آنها 48 نفر بوده است (2:16). == کتابخانههای آموزشگاهی == نخستین مدرسه به سبک جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دکتر پرکینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریکا در ایران در شهر ارومیه و برای کودکان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در ارومیه و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریستهای فرانسوی نیز که از سوی کلیسای کاتولیک فرانسه به ایران آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحینشین اطراف آنها، از جمله یک واحد کتابخانه و قرائتخانه در ارومیه تأسیس کردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیمخانه و نیز یک قرائتخانه و یک کتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد. بعد از آنها، هیأتهای مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی بهوجود آوردند که در تعداد اندکی از آنها دانشآموزان مسلمان مجاز بودند که در کنار دانشآموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل کنند (2: ج 1، ص 508-510؛ 452:3-460؛ 11: 512-519). همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حکمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی بههمت میرموسی نقیبی تأسیس شد (2: ج 1، ص 510،511؛ 368:11-371).
با وقوع جنبش مشروطه، مدارس متعددی بهسرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیستویک واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیکوکار و فرهنگدوست استان ایجاد گردید (368:11-384)، اما از وجود کتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 کتابخانههای آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است (1:5).
کتابخانههای تخصصی
از جمله کتابخانههای تخصصی این استان میتوان از کتابخانه بیمارستان طالقانی (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر کارمند)، کتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و کتابخانه بیمارستان کودکان شهید دکتر قلیپور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر کارمند) نام برد (4: 25، 270، 290).
کتابخانههای دانشگاهی
نخستین مرکز آموزش عالی استان آذربایجان غربی در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریکایی در ارومیه تأسیس شد. دانشسرای کشاورزی ارومیه نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشکده بعدها به دانشکده کشاورزی ارومیه تغییر نام داد (2: ج 1، ص 513-517؛ 514:11-515). متأسفانه اطلاعی از وجود کتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه ارومیه، که در 1347 تأسیس شد، بزرگترین کتابخانه دانشگاهی استان بهشمار میرود. در سال 1368 تعداد کارکنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است (4: 41، 42). پس از آن میتوان از کتابخانه آموزشکده فنی ارومیه (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، کتابخانه دانشکده دامپزشکی دانشگاه ارومیه (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و کتابخانه دانشکده پرستاری و مامایی و آموزشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد (4 : 3 ، 41 ، 42، 108).
کتابخانه دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر کارمند) و کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر کارمند)، از دیگر کتابخانههای دانشگاهی این استان به شمار میروند (4: 42، 107).
مآخذ:
1)"ارمنستان". دایرهالمعارف فارسی، ج1، ص102؛
2) افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. [تهران]: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369؛
3) انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378؛
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش2. تهران:کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 5) "تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8". [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلیکپی)؛
6) دولتآبادی، عزیز. کتابخانههای آذربایجان. تبریز: اداره کل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350؛
7) دولتآبادی، عزیز. "کتابخانههای ارامنه در آذربایجان". هور. س. اول، 5 و 6 (1350): 68-69؛
8) زریابخویی، عباس. "آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی". دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. ج 1، ص 194-207؛
9) شناسنامه کتابخانههای عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1370؛
10) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛
11) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377؛
12) "قره کلیسا". دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]، ج 2، ص 2042؛
13) "گزارش عملکرد سه ماه دوم کتابخانههای عمومی کشور". [تهران]: هیأت امنای کتابخانههای عمومی کشور، دبیرخانه، 1378، (پلی کپی)؛
14) گزارش فرهنگی کشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموز، مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی و هنری، 1378؛
15) "لیست کتابخانههای مساجد و امکانات موجود در آنها به تفکیک استانها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور کتابخانهها، 1378 (پلیکپی)؛
16) "لیست مراکز بر اساس استانها" [تهران]: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیکپی)؛
17) مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: مرکز آمار ایران، 1376؛
18) مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیتشناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349؛
19) همایون فرخ، رکنالدین. کتاب و کتابخانههای شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، 1347.
منبع اصلی
آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمدحسن رجبی
مآخذ
- ↑ مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: مرکز آمار ایران، 1376، ص15و16.