الفبا در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۲ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۷

الفبا در ایران

کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن ندیم در الفهرست، به نقل از ابن مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نام دبیریه اشاره کرده است^[۱]؛ اما امروزه از میان آنها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در متون پهلوی نیز آمده است که زرتشت، پس از آوردن دین خود، آن را در هزار ودویست فرگرد به دین دبیره بر صفحات زرین کند و نوشت و سپس گجسته اسکندر آن را سوخت و به دریا افکند^[۲].

در حال حاضر، هیچ گونه اطلاعی از این خط که اوستای آغازین به آن تحریر شده در دست نیست. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آنها تحریر می‌شده عبارتند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آنها (فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است).

خط میخی فارسی باستان

این خط، که همه کتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد.

خط اوستا

این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌شود. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد. خط اوستا به قدری دقیق و هماهنگ با زبان اوستا شکل گرفته است که می‌توان تمام واج‌های زبان را با آن نشان داد.

خط پهلوی

این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود و دارای دشواری‌های فراوانی است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

ب. میل ترکیبی میان نشانه‌های نوشتار بسیار زیاد است؛

ج. هزوارش در آن وجود دارد؛

د. دارای املای تاریخی فراوان است؛

ه . هر یک از نشانه‌های نوشتاری دارای چندین ارزش آوایی است.

نوع کتیبه‌ای آن نیز کم وبیش دارای همین ویژگی‌هاست و تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است.

خط فارسی نو

خطی که در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به‌کار می‌رود در واقع خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی به دو دلیل عمده، نخست دشواری بیش از حد خط پهلوی و دیگری پذیرش دین مبین اسلام، جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری "پ، چ، ژ، گ" بود که در خط عربی وجود نداشت. خط امروز فارسی دارای دو ویژگی است که گروهی را از خانواده خود یعنی خانواده خطوط سامی و گروهی دیگر را از ویژگی و خصلت عمومی پدیده خط به ارث برده است. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.

ویژگی‌های گروه نخست عبارتند از:

الف. از راست به چپ نوشته می‌شود؛

ب. مجموعه نشانه‌های آن بر پایه همخوان‌های زبان شکل گرفته است؛

ج. برای نشان دادن واکه‌های کوتاه نشانه‌ای وجود ندارد؛

د. میل ترکیبی در آن زیاد است و پاره‌ای از نشانه‌ها از دو سو و پاره‌ای دیگر از یک سو قابلیت اتصال دارند؛

ه . برای تمایز نشانه‌های نوشتاری از نقطه بهره می‌گیرد.

ویژگی‌های گروه دیگر که در واقع مربوط به طبیعت خط است و در تمام خطوط جهان عمومیت دارد به قرار زیر است:

الف. قابلیت نشان دادن تمام واج‌های زبان را ندارد؛

ب. نشانه‌های نوشتاری دارای ارزش ثابت و واحدی نیستند؛

ج. برخی نشانه‌ها دارای ارزش آوایی نیستند؛

د. برخی واج‌های زبان دارای نشانه نوشتاری نیستند؛

ه . پدیده‌های زبر زنجیری (زیر و بم، تکیه، کشش، درنگ) را نمی‌توانند نشان دهند.

نیز نگاه کنید به

فارسی

آب دوات كُن

آب چین

منبع اصلی

الفبا (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

سعید عریان

↑ ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست.ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: چاپخانه بانک بازرگانی ایران، 1346، ص22-25.
↑ عریان، سعید. متون پهلوی. تهران: کتابخانه ملی ایران، 1371، ص64.

[1] ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست.ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: چاپخانه بانک بازرگانی ایران، 1346، ص22-25.

[2] عریان، سعید. متون پهلوی. تهران: کتابخانه ملی ایران، 1371، ص64.

[۱]

[۲]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''الفبا در ایران'''
+=== الفبا در ایران ===
+کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به دوره [[هخامنشیان|هخامنشی]] تعلق دارد. از این رو، خط [[فارسی]] باستان را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن ندیم در الفهرست، به نقل از ابن مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نام دبیریه اشاره کرده است<ref>ابن ندیم، محمدبن اسحق. '''''الفهرست'''''.ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: چاپخانه بانک بازرگانی ایران، 1346، ص22-25.</ref>؛ اما امروزه از میان آنها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در متون پهلوی نیز آمده است که زرتشت، پس از آوردن دین خود، آن را در هزار ودویست فرگرد به دین دبیره بر صفحات زرین کند و نوشت و سپس گجسته اسکندر آن را سوخت و به دریا افکند<ref>عریان، سعید. '''''متون پهلوی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی ایران]، 1371، ص64.</ref>.
-كهن‌ترین سند مكتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان را باید كهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن ندیم در الفهرست، به نقل از ابن مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی كه در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، كشتج، نیم‌كشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نام دبیریه اشاره كرده است (1: 22-25)؛ اما امروزه از میان آنها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در متون پهلوی نیز آمده است كه زرتشت، پس از آوردن دین خود، آن را در هزار ودویست فرگرد به دین دبیره بر صفحات زرین كند و نوشت و سپس گجسته اسكندر آن را سوخت و به دریا افكند (64:2). در حال حاضر، هیچ گونه اطلاعی از این خط كه اوستای آغازین به آن تحریر شده در دست نیست. در مجموع، خطوط رایج در ایران كه در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارك متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آنها تحریر می‌شده عبارتند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اكدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو كه مهم‌ترین آنها (فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است).
+در حال حاضر، هیچ گونه اطلاعی از این خط که اوستای آغازین به آن تحریر شده در دست نیست. در مجموع، خطوط رایج در [[کشور ایران|ایران]] که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آنها تحریر می‌شده عبارتند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آنها ([[فارسی]] باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است).
-'''1. خط میخی فارسی باستان'''
+==== خط میخی فارسی باستان ====
+این خط، که همه کتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد.
-این خط، كه همه كتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است كه در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداكننده واژه‌ها از یكدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واكه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد (تصویر 1)
+==== خط اوستا ====
+این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌شود. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد. خط اوستا به قدری دقیق و هماهنگ با زبان اوستا شکل گرفته است که می‌توان تمام واج‌های زبان را با آن نشان داد.
+==== خط پهلوی ====
+این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان [[فارسی]] میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود و دارای دشواری‌های فراوانی است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
-'''2. خط اوستا'''
+ب. میل ترکیبی میان نشانه‌های نوشتار بسیار زیاد است؛
-این خط كاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌شود. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است كه از آن میان 14 نشانه به واكه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد. خط اوستا به قدری دقیق و هماهنگ با زبان اوستا شكل گرفته است كه می‌توان تمام واج‌های زبان را با آن نشان داد (تصویر 2). تصوير 1. دستگاه نوشتاری فارسی باستان
-'''3. خط پهلوی'''
-این خط، با دو گونه پهلوی كتابی و پهلوی كتیبه‌ای، خطی است كه آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از كتاب و كتیبه، به آن تحریر شده است. نوع كتابی این خط كه در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود و دارای دشواری‌های فراوانی است كه از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره كرد: تصوير 2. نمونه الفباي زبان اوستا الف. واكه‌های كوتاه دارای نشانه نوشتاری نیستند؛
-ب. میل تركیبی میان نشانه‌های نوشتار بسیار زیاد است؛
 ج. هزوارش در آن وجود دارد؛
@@ خط ۲۲: / خط ۱۹: @@
 د. دارای املای تاریخی فراوان است؛
-ه . هر یك از نشانه‌های نوشتاری دارای چندین ارزش آوایی است.
+ه . هر یک از نشانه‌های نوشتاری دارای چندین ارزش آوایی است.
-نوع كتیبه‌ای آن نیز كم وبیش دارای همین ویژگی‌هاست و تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع كتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است (تصویر 3).
-تصویر 3. مقایسه الفبای پهلوی با چند الفبای دیگر
-تصویر 4. تركیب الفبای پهلوی كتابی با یكدیگر
-تصویر 5. الفبای یونانی
-تصویر 6. الفبای مانوی
-تصویر 7. الفبای سغدی
-تصویر 8. نمونه‌ای از كتیبه عیلامی
-تصویر 9. نمونه‌ای از نوشته‌های جدا و سرهم هجاهای بسته در اكدی
-تصویر 10. (الفبای سریانی با معادل عربی و عبری آرامی)
-'''4. خط فارسی نو'''
-خطی كه در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به‌كار می‌رود در واقع خط عربی است كه با تغییرات اندكی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی به دو دلیل عمده، نخست دشواری بیش از حد خط پهلوی و دیگری پذیرش دین مبین اسلام، جایگزین خط پهلوی شد. تغییری كه از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری "پ، چ، ژ، گ" بود كه در خط عربی وجود نداشت. خط امروز فارسی دارای دو ویژگی است كه گروهی را از خانواده خود یعنی خانواده خطوط سامی و گروهی دیگر را از ویژگی و خصلت عمومی پدیده خط به ارث برده است. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.
-تصویر 11. الفبای فارسی نو
+نوع کتیبه‌ای آن نیز کم وبیش دارای همین ویژگی‌هاست و تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است.
+==== خط فارسی نو ====
+خطی که در حال حاضر برای نوشتار زبان [[فارسی]] به‌کار می‌رود در واقع خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی به دو دلیل عمده، نخست دشواری بیش از حد خط پهلوی و دیگری پذیرش دین مبین اسلام، جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری "پ، چ، ژ، گ" بود که در خط عربی وجود نداشت. خط امروز [[فارسی]] دارای دو ویژگی است که گروهی را از خانواده خود یعنی خانواده خطوط سامی و گروهی دیگر را از ویژگی و خصلت عمومی پدیده خط به ارث برده است. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.
 ویژگی‌های گروه نخست عبارتند از:
@@ خط ۵۶: / خط ۳۰: @@
 الف. از راست به چپ نوشته می‌شود؛
-ب. مجموعه نشانه‌های آن بر پایه همخوان‌های زبان شكل گرفته است؛
+ب. مجموعه نشانه‌های آن بر پایه همخوان‌های زبان شکل گرفته است؛
-ج. برای نشان دادن واكه‌های كوتاه نشانه‌ای وجود ندارد؛
+ج. برای نشان دادن واکه‌های کوتاه نشانه‌ای وجود ندارد؛
-د. میل تركیبی در آن زیاد است و پاره‌ای از نشانه‌ها از دو سو و پاره‌ای دیگر از یك سو قابلیت اتصال دارند؛
+د. میل ترکیبی در آن زیاد است و پاره‌ای از نشانه‌ها از دو سو و پاره‌ای دیگر از یک سو قابلیت اتصال دارند؛
 ه . برای تمایز نشانه‌های نوشتاری از نقطه بهره می‌گیرد.
-ویژگی‌های گروه دیگر كه در واقع مربوط به طبیعت خط است و در تمام خطوط جهان عمومیت دارد به قرار زیر است:
+ویژگی‌های گروه دیگر که در واقع مربوط به طبیعت خط است و در تمام خطوط جهان عمومیت دارد به قرار زیر است:
 الف. قابلیت نشان دادن تمام واج‌های زبان را ندارد؛
@@ خط ۷۴: / خط ۴۸: @@
 د. برخی واج‌های زبان دارای نشانه نوشتاری نیستند؛
-ه . پدیده‌های زبر زنجیری (زیر و بم، تكیه، كشش، درنگ) را نمی‌توانند نشان دهند.
+ه . پدیده‌های زبر زنجیری (زیر و بم، تکیه، کشش، درنگ) را نمی‌توانند نشان دهند.
+== نیز نگاه کنید به ==
-'''مآخذ:'''
+* [[فارسی]]
-) ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست.ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: چاپخانه بانك بازرگانی ایران، 1346؛
+* [[آب دوات كُن]]
-) عریان، سعید. متون پهلوی. تهران: كتابخانه ملی ایران، 1371؛
+* [[آب چین]]
-) فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان.ترجمه فیروز رفاهی. تهران: دنیا، 1368؛
+== منبع اصلی ==
+الفبا (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: [https://www.nlai.ir/publishers انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران].
-) مشكور، محمد جواد. فرهنگ هزوارش‌های پهلوی.تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346؛
+== نویسنده مقاله ==
+سعید عریان
-) مطران، اندراوس صنا. پیدایش الفبا. ترجمه علی محدث. تهران: رشد، 1358.
-) Crystal, David. "alphabet". An Encyclopedia Dictionary of Language and Languages, P.14;
-) Henning, W.B. "Selected papers", Acta Iranica. Vol.14. Leiden, 1977;
-) Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953;
+[[رده:ارتباطات]]
-) Luschnig, C.A.E. An Introduction to Ancient Greek. New York: Chanles Scribner's Sons, 1973;
-) Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964.
-منبع اصلی
-الفبا (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
-نویسنده مقاله
-سعید عریان