محمد زمان

محمدزمان، (نقاش، تصویرگر، و قلمدان نگار ایرانی، محتملاً  1549ق / 1639 ـ محتملاً 1120ق /1708) یکی از برجسته‌ترین نمایندگان فرنگی‌سازی در دوران صفوی است که در آثارش تلفیقی میان هنر اروپایی و هنر ایرانی به وجود آورد. او فرزند حاج یوسف قمی بود. برخی از پژوهشگران او را یکی از نخستین تحصیل کردگان اروپا می‌داند، که به فرمان شاه عباس دوم صفوی برای هنرآموزی به ایتالیا فرستاده شد و در آن‌جا تغییر مذهب داد و به دین مسیحیت گروید. پس از بازگشت به ایران، از ترس روحانیان و شاه، تغییر مذهب خود را بروز نداد و به دربار امپراتور گورکانی هند پناهنده شد و بعد از مدتی دوباره به ایران بازگشت و به عنوان نقاش دربار مشغول به کار شد. گروه دیگری از پژوهشگران، معتقد هستند که او هرگز از ایران خارج نشده و دین خود را نیز تغییر نداده است، بلکه در قم و اصفهان آموزش دیده و شاگردی استادانی چون معین مصور^*و شیخ عباسی^* را کرده است. احتمالاً ارتباط با نقاشان اروپایی مقیم اصفهان، بررسی و تعمق در آثار اروپایی و هندی و رونگاری از آن‌ها، باعث گرایش او به شگردهای ژرف‌نمایی و برجسته‌نمایی اروپایی شده است. و به دلیل همین آموزش غیر آکادمیک و شهودی در برخی از موارد ژرف‌نمایی‌های او چندان بر اساس اصول عملی نیست.

از طرف دیگر، سکونت ارمنیان در جلفای نو، فعالیت اروپائیان در اصفهان، پذیرش مبلغان مسیحی از سوی شاه سلیمان صفوی، و رواج نمونه‌های نقاشی اروپایی و نقاشی گورکانی، علت انتخاب موضوعات غربی و مسیحی در آثار مرقوم محمدزمان است.

او به طرزی دلخواه با برداشتی سطحی از دستاوردهای هنرمندان دوره رنسانس بهره می‌گیرد و از همین رو، آثارش فاقد اصول و قواعد صحیح پرسپکتیو، ژرف‌نمایی جوی، تنظیم نور و سایه و کالبد‌شناسی‌اند. علاوه بر این در مواردی چون برخی چهره‌ها، جامگان، گیاهان و پرندگان در حال پرواز، تأثیرات کلی از نقاشی گورکانی در کارهای محمدزمان می‌توان تشخیص داد.

او آثارش را با عباراتی چون «محمدزمان»؛ «یا صاحب زمان»؛ «زمان» رقم می‌زد. به استناد قلمدانی که رقم «یا صاحب زمان» مورخ (1659/1070ق) از او به جای مانده است، می‌توان او را نخستین قلمدان نگار ایرانی دانست.

علائم مشخص آثار او را می‌توان در ویژگی‌هایی چون؛ ابرهای پنبه‌یی، درخت شکسته، بوسته ترک‌دار، درختان کهنسال، تپه‌های سنگی دانست.

او علاوه بر تعداد زیادی قلمدان، مجالس آبرنگی سه تصویر برای نسخه تهماسبی^* [محفوظ در کتابخانه بریتانیا]  (1086ق/ 1675م). مجالس پیکار بهرام گور و اژدها، فتنه گاو بر دوش در برابر بهرام‌گور، بزم بهرام‌گور با شاهزاده خانم هندی ـ خلق کرد.

از جمله آثار او: ونوس و آمور (1087ق/ 1675م)، آبرنگ گل زنبق (1082ق/ 1671)، پیرزن و سلطان سنجر (1675م /1086ق). قلمدان با طرح منظره و شکارچیان (1109ق/ 1697م).

علی بوذری