سربند

سربند، نواری پارچه‌ای، چرمی، فلزی و مانند آن که دور سر و بر پیشانی می بندند. عِصابه، مندیل، پیشانی‌بند و پیچه‌بند نام‌های انواع دیگرسربند هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی به کار می‌رفته‌اند.

ایران باستان

یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های سربند را بر سر یک مرد جنگی از دوره ما قبل ایلامی (قبل از آریایی‌ها) داریم. استفاده از سربند در میان ایرانیان باستان بسیار رواج داشته است. این سربندها در صورت‌ها و شکل‌های متفاوت، باریک یا پهن، نگین‌دار یا ساده، به همراه تزیین موی بافته شده^.  و یا با ادامه‌ای در پشت سر آویخته، به کار می‌رفتند. قدیمی‌ترین سربندهای طلایی و نقره‌ای از دوران ایلام باستان بدست آمده‌اند[1]. سربندهای اشراف هخامنشی پهن و با گل‌های هشت پر تزیین شده بودند[2]. در دوره اشکانیان سربند بویژه در میان شاهان بسیار رواج داشته است[3]. زنان اشکانی نیز گاه سربندهایشان را با گل‌های هشت‌پر تزیین می‌کردند[4]. سربندهای شاهان ساسانی اغلب با ردیفی از نگین‌ها، آراسته شده بود، که گاه نوعی از آن را به بزرگان هدیه می‌دادند. در بیشاپور فارس برخی نقوش موزائیکی زنان دوره ساسانی را نشان می‌دهد که یا در حال بافتن سربندهای قطور و رنگی هستند و یا ساخته شده آن‌ها را به دست گرفته‌اند.

ابتدای اسلام تا مغول: پیامبر اسلام گاه عصابه‌ای که نوعی پیشانی‌بند بود، به دور سر می‌بستند. در نبرد قادسیه (میان اعراب مسلمان و ساسانیان) مسلمانانی که کلاهخود نداشتند، طناب‌های بار را بر سر خود پیچانده بودند. در قرون اولیه اسلام گاه زنان، سربندی دور سر می‌بستند که در پیشانی آن را گره می‌زدند[5]. گونه‌ای از این سربندها را که جلوی آن مثلثی شکل بود، تاج می‌گفتند[6]. نوع بزرگ‌تر این سربند در حقیقت نوعی دستار به شمار می‌آمد. نانوایان زمان آل بویه سربند سفیدی بر سر می‌بستند تا عرق پیشانی‌یشان در خمیر نیفتد. درآن زمان نداشتن دستار یا سربند یا کلاه،٭ نشانه بی‌ادبی بود، از این رو افراد پایین‌ترین طبقات اجتماعی نیز اغلب شال یا سربندی بر سر می‌بستند. شاهان تُرک از سربندهایی که نگین یا گره‌ای در جلو خود داشتند[7]،¹⁷ و مردم از نوع ساده‌تر آن استفاده می‌کردند[8]

مغول تا عصر حاضر: ایلخانان مغول گاه از سربند سیاهی که تزئینات طلایی داشت و دو انتهای آن در پشت سر آویخته می‌شد و گاه سربند، طلایی با پرهایی تزئینی در اطراف و پر سیاه بزرگی در وسط استفاده می‌کردند. سربند جنگیان اغلب نواری چرمی بود. برخی از زنان سربندهایی طلایی و نقش‌دار بر سر می‌بستند که قسمت آویزه آن در پشت سر گاه تا پایین لباسشان می‌رسید.²² و گاهی هم سربندی قرمز یا طلایی بر دستار، روسری٭ یا مقنعه‌هایشان می‌بستند.  نوعی از سربندها، از قطعات سنگ‌های قیمتی با رنگ‌های مختلف و به هم متصل شده درست می‌شد که روی پیشانی آن مثلثی و گره‌خورده بود، و اغلب تزئینات طلایی داشت و آن را با زنجیری از مروارید در زیر چانه محکم می‌کردند.²³ سرآغوش (سرآغج) نوعی گیسوپوش بود که برخی از زنان در زیر سربند خود می‌بستند.²⁴

نک : پساک، عمامه

[1]. سربند طلایی، به طول 12 و عرض 4 سانتی متر، موزه لوور، سربند نقره‌ای، به طول 5/15 و عرض 3 سانتی متر، بدست آمده از .

[2]. نقوش برجسته تخت جمشید، آپادانا.

[3]. نقوش روی سکه پادشاهان اشکانی.

[4]. تندیس گلی از مسجد سلیمان.

[5]. قطیفه‌های فدکی و قطیفه‌های  مشکی خیبر معروف‌تر بود.

[6] .نقش روی بشقاب، ساوه، در تصرف پریش- واتسون.

[7]. سربند نقش سوارکار بر بشقاب منتسب به کاشان، مجسمه گچی منتسب به ری.

[8]. نقش برجسته گچی، ری، با نام طغرل [ دوم ؟ ] ، موزه پنسیلوانیا، نقوش روی بشقاب‌های ساوه، ری، در تصرف موسی، مجموعه مورتیمر، مجموعه آلن بلچ.

مآخذ:

1.     اسدی طوسی. لغت فرس. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه طهوری، 1336، ص42 و فرهنگ‌هاي ديگر در زير همين نام‌ها.

2.             De Mecquenem, R., Contenau, G., Et al. Archéologie Susienne, MMAP, xxix, Paris: 1943, p.23-25, fig 18, no 4.

اثر مهر از شوش c ، ح 3200-3000 پ م، موزه لوور.

3.             Amiet, P. Elam, Paris: 1966, p.278, fig 208.

ظرف کوچک از قیر، ح 2000 پ م، موزه ایران باستان.

4.             Amiet, P. Elam, Paris: 1966, p.262, fig 192.

سربند طلایی، به طول 12 و عرض 4 سانتی متر، موزه لوور، سربند نقره‌ای، به طول 5/15 و عرض 3 سانتی متر، بدست آمده از چغازنبیل، گیرشمن، ر.چغازنبیل (دوراونتاش). ترجمه اصغر کریمی، سازمان میراث فرهنگی، 1373، ج اول، ص306- 307، طرح 215.

5.             Roaf, M. Sculptures and sculptors at Persepolis, IRAN, xxi, 1983, pl.38 a-b

نقوش برجسته تخت جمشید، آپادانا.

6.             Sellwood, D.Coinage of Parthia, 2^nd ed, London, 1980, Pp.163-166, type 51, no 51.44.

نقوش روی سکه پادشاهان اشکانی.

7.             Ghirshman,R.Terrasses sacrées Bard-è Néchandeh et Masjid-i solaiman, Téhéran, 1976, vol 2, pl.43, GMIS.526, pl.114, no 4-5.

تندیس گلی از مسجد سلیمان.

8.             GÖbl,R.Sasanian numismatics,Tr.P.Severin(of Germany)Würzburg, 1971, p.76, pl.3, no 36

لوکونین،و. تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت‌الله رضا، انتشارات علمی و فرهنگی، 1372، ص 376، جدول 19، ش III a ، نقوش روی سکه پادشاهان ساسانی، مجموعه فریز بگلو.

9.     بلعمی، ابوعلی محمد. تاریخ بلعمی. به کوشش محمد پروین گنابادی، تهران: زوار،1353، ج2، ص1032.    

10.          Ghirshman, R. Iran. Parthes et sassanides, Paris: Gallimard, 1962, p. 144, fig 183;

Ghirshman, R., Bichapour. Fouilles de chapour, muse du Louvre, Paris: 1971, vol 2, Pp. 40-41, pl. A, pl. 9-12, no 1-4. table. 9, 17

نقوش رنگی موزائیکی، بیشاپور.

11.  عصابه، جزایری، نعمت الله. قصص الانبیاء. بی‌تا، ص234؛ مقایسه شود با: چیت‌ساز، محمد رضا. تاریخ پوشاک ایرانیان. انتشارات سمت، 1379، ص23.

12.  در نبرد قادسیه. طبری، ابی جعفر محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک. قاهره: 1939- 1957م، ج3، ص 33- 34، 61، 73.

13.  حسن ابراهیم، حسن. تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی. قاهره: الطبعه الثالثه، 1953م، ج1، ص 495- 496؛ قطیفه‌های فدکی و قطیفه‌های  مشکی خیبر معروف‌تر بود. واقدی، ابوعبدالله محمد بن عمر. المغازی. تحقیق مارسدن جونس، الطبعه الثالثه، بیروت: 1409ق/ 1989م، ج2، ص 687- 688.

14.          Pope, A.U.A survey of Persian art, ed, P. Ackerman, Tehran: 1964-1967, vol X, p. 686.

نقش روی بشقاب، ساوه، در تصرف پریش- واتسون.

15.  ابن الاخوه، محمد بن محمد قرشی. معالم القربه فی احکام الحسبه. تصحیح و ترجمه انگلیسی، روبن لیوی، کمبریج، 1937م، ص91؛ فقیهی، علی اصغر. آل بویه و اوضاع زمان ایشان. گیلان: صبا، 1357، ص370.

16.  مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. طبع دخویه، لیدن: بریل،  1906م، ص 416؛ بر اساس قصیده ابودلف، ثعالبی، ابومنصور. عبدالملک، یتیمه الدهر. المطبعه الحنفیه بدمشق، بی‌تا، ج3، ص 176- 193.

17.          Pope (1967) vol IX, Pp.515-518, pl.511, 554, 812, 980, Ibid, vol X, p.692 A.

سربند نقش سوارکار بر بشقاب منتسب به کاشان، مجسمه گچی منتسب به ری؛ شبانکاره‌ای، محمد بن علی. مجمع الانساب، به اهتمام میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر، 1363، ص155.

18.          ; Grube, E. J. Islamic pottery of the eighth to the fifteenth century in the keir collection, Oxford, 1976, op. 233, no 183.

نقش برجسته گچی، ری، با نام طغرل [ دوم ؟ ] ، موزه پنسیلوانیا، نقوش روی بشقاب‌های ساوه، ری، در تصرف موسی، مجموعه مورتیمر، مجموعه آلن بلچ.

19.          Blair, S. A compendium of chronicles, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art, ed, J. Raby, Oxford university press, vol XXVII, 1995, Pp. 33-34.

نسخه جامع التواریخ، تبریز. ورقه‌های 257-249. مجموعه خلیلی

20.  سودآور، ابوالعلاء.هنر دربارهای ایران. ترجمه ناهید محمد شمیرانی، تهران: کارنگ، 1380، ص66، ش24 ، تسلیم شدن رکن‌الدین خورشاه به سپاهیان هلاکوخان، جامع التواریخ.

21.  ولادیمیرتسف، ب. نظام اجتماعی مغولان ـ  فئودالیسم خانه بدوشی. ترجمه شیرین بیانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص150.

22.          Gray, B. La peinture Persane, Genève, 1977, Pp. 40-44; Blair, Pp. 80-83, fig 46.

نسخه شاهنامه، تبریز. توپکاپی استانبول، حزین 2153. پشت ورقه65b  ؛ نسخه جامع التواریخ، تبریز. ورقه 287b. مجموعه خلیلی؛ برگی از شاهنامه دموت، تبریز. موزه رضا عباسی، ش2530.

23.          Gray, Pp. 53-55.

خسرو و شیرین نظامی، گالری فری یر، واشنگتنn.31.34 ، مجلس سوم عکاشه، ثروت. موسوعه التصویرالاسلامی، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون، الطبعه الاولی، 1999م، ص213، لوحه 279 ، دیوان حافظ، دارالکتب مصر؛ شاهنامه موزه رضا عباسی، ش 1971، ص 814 ، مجلس هفدهم؛ شاهنامه کاخ گلستان، ش 716 ، ص 498 ، مجلس بیستم، ش 31؛ سودآور. ص90- 93، ش31، حرمسرای سلطان حسین میرزا بایقرا ، دیوان امیرخسرو دهلوی.

24.          Gray, Pp.153-154.

خمسه نظامی، موزه فیلادلفیا، ص33، مجلس سوم؛ عکاشه. ص 195، لوحه 228، خمسه نظامی، سن پطرزبورگ؛ شاهنامه کاخ گلستان، ش2226، ص 78، 463، مجالس سوم و نهم؛ شاهنامه موزه رضا عباسی، ش1227- 1945، ص378، مجلس دهم. 

محمدرضا چیت ساز