حال

حال، در لغت به معنی اکنون و لحظه و وضعیت و حالت جسمی است و اصطلاحی است در عرفان و کلام:

در عرفان

حال عبارت است از وارد غیبی که بدون کوشش و جستجوی سالک بر دل وی وارد می‌شود مثل حزن (= اندوه عشق) و قبض و بسط و همانندآن‌ها. حال را موهبت دانسته‌اند که به لطف حق بر دل‌های پاک وارد می‌شود. حال در «وقت» یعنی لحظه‌ای که سالک درآن به سر می‌برد و از گذشته و آینده جدا شده است بر دل وی ورود می‌کند و وقت او را خوش می‌سازد و به تعبیر هجویری وقت او را مزین می‌کند چنان‌که روح، جسد را زینت می‌بخشد. در پرتو حال، سالک جلوه‌های حقیقت را مشاهده می‌کند و بهره‌هایی از حقیقت را در می‌یابد. حال را به برق جهنده تشبیه کرده‌اند، از آن رو که پایدار نیست و چون پایدار و دائمی شود از آن به مقام تعبیر می‌گردد. گرچه احوال، گوناگون است اما ابونصر سراج، آن را ده گونه دانسته‌ است:

1)مراقبه

یعنی مواظبت و نگاهبانی و آن حال و دریافتی است که نسبت به آگاهی حق بر ضمایر بندگان آغاز می‌شود، با تمرکز فکر یا حصر فکری سالک در حق (این که سالک جز به حق نیندیشد) ادامه می‌یابد، و سرانجام با بی‌خبری سالک از ماسوی الله به کمال می‌رسد.

2) قرب

به معنی نزدیکی است و سالک چون به مراقبه دست یابد، نزدیکی به حق را احساس می‌کند و می‌کوشد تا با انجام دادن انواع طاعات خود را به حق نزدیک سازد (= قرب متقربان= مرحله ابتدایی) و در پیان به جایی رسد که به هر چه می‌نگرد خدا را بدان نزدیک ببیند (مقرب متحققان= مرحله متوسط) و سرانجام چنان از خود بی‌خود شود و در حق مستغرق گردد که جز حق، و حتی قرب خود، نبیند (= قرب منتهیان= مرحله نهایی).

3) محبت

به معنی دوست داشتن است و از محبت تام و تمام به عشق تعبیر می‌شود. اهل عرفان، از عشق سخن می‌گویند و محبت را هم در معنی عشق به کار می‌برند [← عرفان]، اما اهل تصوف (= اهل زهد) [← تصوف] با اصطلاح عشق کاری ندارند و از محبت بدان‌سان سخن می‌گویند که ابونصر سراج نیشابوری سخن گفته و محبت را سه گونه دانسته است:

1. محبت عامه، که از احسان خدا به بنده برمی‌خیزد، زیرا انسان کسی را که بدو احسان کند دوست می‌دارد؛
2. محبت صادقان و متحققان، که حاصل دریافت باطنی و نظر قلب است نسبت به بی‌نیازی و جلال و عظمت خداوند ـ نتیجه این محبت، نابودی جمله صفات بشری است؛
3. محبت صدیّقان و عارفان، که نتیجه نظر پاک و معرفت آنان است به این‌که خداوند بدون سبب و به صرف فضل و رحمتان‌ها را دوست می‌دارد و آنان هم بدون علت و بدون چشمداشت خدا را دوست می‌دارند.

4) خوف

در لغت به معنی ترس و بیم است و آن حالی است که نتیجه ترسیدن معقول و معتدل، و نه ترسیدن عوامانه و کودکانه، از خداست. این ترس سالک را به طاعت برمی‌انگیزد و از معصیت باز می‌دارد.

5) رجا

به معنی امیدواری است و آن نتیجه حال محبت و دوستداری حق است، و چون سالک بدین حال، که عین امیدواری است دست یابد، بدین باور می‌رسد که هر چه برایش پیش آید مطلوب است، بنابراین به پاداش و ثوابی که حق بدو می‌دهد، و به رحمت بی‌کران که حق شامل حالش می‌شود امیدوار است و سرانجام جز به حق امید نمی‌بندد و از دوست بجز دوست نمی‌طلبد و نمی‌خواهد. خوف و رجا در مراحل آغازین تصوف، با ترس از دوزخ و امید به بهشت پیوند داشت. با ورود عشق به تصوف از نیمه دوم سده دوم هجری قمری و شکل‌گیری عرفان عاشقانه تصوف از پرستش خدا به گونه عابدانه همراه با بیمی کودکانه، جای خود را به عشق و ارتباطی عاشقانه داد و عبارت شد از پرستش خدا براساس عشق و رسیدن به این باور که «از دوست بجز دوست نمی‌باید خواست» یعنی تنها باید خدا را جست و خدا را خواست.

6) شوق

به معنی آرزومندی و اشتیاق است و آن حالی است که از محبت به بار می‌آید و عبارت از هیجان قلبی و شور درونی در دوران هجران برای وصول به معشوق.

7) اُنس

یعنی خو گرفتن و آرامش یافتن و در اصطلاح حالی است که همانند شوق از محبت به بار می‌آید و آن مسرّت درونی و شادمانی قلبی سالک است که از دیدار و مطالعه جمال محبوب حاصل می‌شود. این دیدار و مطالعه و در نتیجه این شادمانی درونی حاصل اعتماد سالک به خداوند و استعانت جستن از اوست.

8) اطمینان

در لغت به معنی آرامش واسودگی خاطر است و در اصطلاح حالی است که از اعتماد دل سالک به خدا و باور داشتن این معنا که خداوند بهترین وکیل است، حاصل می‌شود و در پرتو همین اعتماد است که سالک باور می‌دارد که از خدا، که خیر مطلق است، برای او جز خیر به بار نمی‌آید و با همه وجود می‌پذیرد که جهان بهترین جهان ممکن است و هر چه روی می‌دهد خیر و نیک است و در پرتو چنین باوری است که سالک به آرامش می‌رسد . اطمینان و آرامش به بارآمده ازان، نتیجه «ذکر»^* است. عوام از ذکر، دفع بلا و رسیدن روزی، خواص، آرامش باطنی و اخص خواص حیرت می‌جویند و در پرتو افزونی حیرت به مشاهده جمال حق می‌رسند.

9) مشاهده

در لغت به معنی دیدن است و در اصطلاح حالی است که درآن سالک با چشم دل صافی که با نور یقین منور شده است [فراست^*]، جمال حق را می‌بیند و به هدف نهایی خود که همانا هدف سیر و سلوک معنوی است دست می‌یابد و به مقام «فنا»^* می‌رسد.

10) یقین

یعنی علمی که با آن هیچ شک نیست و در اصطلاح آخرین حال از احوال دهگانه سالک راه حق است. بدین معنا که چون سالک به مشاهده حق دست یافت و فانی فی‌الله گشت و بقای بالله یافت به حقیقتی می‌رسد که درآن هیچ شک نیست. از این حقیقت به دور از شک به یقین^* تعبیر می‌شود.

در کلام

متکلمان، حال را واسطه‌ای ثابت بین موجود و معدوم می‌دانند و برآنند که حال صفت شی موجود است، اما خود نه موجود است، نه معدوم مثل عالمیت یا علم (= دانایی)، قادریت یا قدرت (= توانایی) و نیز مثل تیزی و برندگی شمشیر و گردی گردو، که علم و قدرت، فی‌المثل، صفت انسان است و برندگی صفت شمشیر و گردی، صفت گردو که انسان، شمشیر و گردو موجود است، اما دانایی و توانایی و برندگی و گردی، موجود نیستند و به گمان متکلمان، معدوم هم نیستند؛ بلکه حالتی میانه موجودیت و معدومیت دارند. در واقع متکلمان، به دلیل انکار وجود ذهنی، مجبور شده‌اند برای هستی مفاهیم مصدری (دانایی، توانایی، برندگی و...) قالبی بجویند و آن قالب یا حالت بینابین هستی و نیستی است که از آن به حال تعبیر کرده‌اند.

نیز نگاه کنید به

• تصوف
• حق
• عشق
  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه