ابن ماسویه: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۲

ابن ماسویه، یوحنا (یحیی) پزشک پرآوازه مسیحی و سریانی زبان ایرانی که برخی محققان اروپایی وی را با ماسرجویه (دیگر پزشک سریانی زبان ایرانی که یهودی و اهل بصره بود، فعال در اواخر سده 1ق) اشتباه گرفته اند. یوحنا در حدود 163ق (یا شاید 172ق) در جندی شاپور (یا بغداد) زاده شد. پدرش ماسویه خوزی (=خوزستانی، جندی شاپوری)، داروساز و چشم پزشکی بود که سالها در بیمارستان این شهر زیر نظر پزشکان برجسته خاندان ایرانی بختیشوع و بویژه جبرئیل بن بختیشوع کار می‌کرد و ظاهراً در پی رشک بردن به مقام جبرئیل نزد هارون عباسی(حک170-193ق) از این بیمارستان اخراج شد. به بغداد رفت و خیلی زود نزد فضل بن ربیع و سپس هارون منزلتی برابر با جبرئیل یافت.^(1،2،3،4) خود جبرئیل، ظاهراً به دروغ و از سر دشمنی، یوحنا را حاصل ازدواج کنیزی اسلاونژاد با ماسویه که به زعم وی داروسازی تجربی اما بی‌سواد بود دانسته است.^(3،4)

به هر حال یوحنا از همان جوانی تا هنگام مرگ در 243ق همواره از پزشکان برجسته روزگار خود، و دارای جایگاهی ممتاز در دربار خلفای عباسی و وزیران ایرانی دانش‌دوست آنان بود. پزشکانی برجسته، از جمله حنین بن اسحاق، برجسته ترین مترجم دوره اسلامی از جمله شاگردانش بودند.

ابن ماسویه به رغم زندگی طولانی در بغداد و نیز نگارش اغلب آثار خود به عربی، همچون دیگر جندی‌شاپوریان تسلط چندانی بر این زبان نداشت. زیرا حنین و شاگردش حبیش اَعصَم به درخواست وی، 4 کتاب جالینوس را که پیشتر توسط خود حنین به عربی ترجمه (یا ترجمه عربی آن مقابله و اصلاح) شده بود به سریانی برگرداندند. بسیاری از مترجمان آن روزگار از حمایت ابن ماسویه برخوردار بودند و آثاری را برای وی غالبا از یونانی به سریانی ترجمه کردند.^{(1، 5)}

آثار: ابن ماسویه آثار برجسته‌ای در مورد چشم پزشکی، ساختمان چشم، داروشناسی، تشریح، جنین شناسی، تأثیر آب و هوا در بهداشت، بیماری و درمان، و نیز تک نگاری‌هایی در مورد انواع تب‌ها، بسیاری از بیماری‌های مشهور مانند جذام و به ویژه بیماری‌های عصبی و روانی همچون سرگیجه و مالیخولیا نوشته که متأسفانه بیشتر آنها از میان رفته‌اند اما از طریق نزدیک به 1000 مورد استناد رازی در الحاوی⁽⁶⁾ و استنادات مکرر پزشکان و داروشناسان دیگر می‌توان بخش قابل توجهی از آثار از بین رفته وی را بازسازی کرد. از این نقل قول‌ها می‌توان به چیره دستی ابن ماسویه در زمینه بیماری‌های روانی پی برد.⁽⁷⁾ دو اثر از بین رفته وی در زمینه تشریح نیز احتمالاً نکاتی قابل توجه دربر داشته است؛ زیرا وی به رغم ممنوع بودن تشریح در میان مسلمانان، به تشریح میمون‌های بزرگ (احتمالاً اورانگوتان) می‌پرداخته و حتی وی را متهم کرده‌اند که عمدا موجب مرگ فرزند کند ذهن خود شده و قصد داشته بدن وی را نیز تشریح کند.^(1،3،4) اما شهرت کنونی ابن ماسویه نزد محققان اروپایی بیشتر به واسطه آثار چشم پزشکی و نیز داروسازی اوست. وی درکتاب مشهور دَغَل العین به رغم آگاهی از نظریات جالینوس، بر خلاف دیگر پزشکان دوره اسلامی از سنت جالینوسی پیروی نکرده است.^{(1، 9، 10)}

برخی آثار وی در سده‌های میانه به زبان‌های لاتینی و عبری و در سده 20م به زبان‌های فرانسه و انگلیسی ترجمه و منتشر شده است. جالب آن که کنستانتین آفریقایی (درگذشت 1087م)، بزرگترین سارق ادبی آثار دوره اسلامی، رساله ابن ماسویه خطاب به حنین بن اسحاق (حاوی 132 اندرز طبی) را به لاتینی ترجمه و به خود منسوب ساخته است. متن عربی این کتاب نخست در 1934م و بار دیگر به همراه ترجمه فرانسه آن در 1980م منتشر شده است.

مآخذ:

کرامتی، یونس، مقالات «نهضت ترجمه و نگارش آثار اصیل» و «تاریخ پزشکی»،در تاریخ ایران، (مجموعه 12 جلدی در دست چاپ).
رهاوی، اسحاق بن علی، ادب الطبیب (چاپ نسخه عکسی)، صص 167-169.
قفطی، علی بن یوسف، تاریخ الحکماء، به کوشش لیپرت، لایپزیک، 1903م؛ ص328-329، 383-387.
ابن ابی اصیعبه، عیون الأنباء، به کوشش آگوست مولر، قاهره، 1299ق؛ ج1، ص171-183.
حنین بن اسحاق، رساله الی علی بن یحیی ، به کوشش مهدی محقق، تهران، 1380ش.
رازی، الحاوی، حیدرآباد دکن، 1/57-60، 11/229.
کرامتی، یونس، «بخار» (بخش 2)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 11؛ص426-428).
Prufer Prufer, C. & M. Meyerhof , "Die Augenheilkunde des Juhanna b. Masawaih (777-857 n. Chr.)" , Der Islam, Vol VI (1915-16), pp 220-221, 241, 256.
Meyerhof, M., "Die Augenheilkunde in der von Budge herausgegebenen syrischen arztlichen Handschrift" , Der Islam, Vol VI (1915-16), p. 258

یونس کرامتی

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''ابن ماسويه،''' يوحنا (يحيي) پزشك پرآوازة مسيحي و سرياني زبان ايراني كه برخي محققان اروپايي وي را با ماسرجويه (ديگر پزشك سرياني زبان ايراني كه يهودي و اهل بصره بود، فعال در اواخر سدة 1ق) اشتباه گرفته اند. يوحنا در حدود 163ق (يا شايد 172ق) در جندي شاپور (يا بغداد) زاده شد. پدرش ماسويه خوزي (=خوزستاني، جندي شاپوري)، داروساز و چشم پزشكي  بود كه سالها در بيمارستان اين شهر زير نظر پزشكان برجستة خاندان ايراني بختيشوع و بويژه جبرئيل بن بختيشوع كار مي‌كرد و ظاهراً در پي رشك بردن به مقام جبرئيل نزد هارون عباسي(حك170-193ق) از اين بيمارستان اخراج شد. به بغداد رفت و خيلي زود نزد فضل بن ربيع و سپس هارون منزلتي برابر با جبرئيل يافت.<sup>(1،2،3،4)</sup> خود جبرئيل، ظاهراً به دروغ و از سر دشمني، يوحنا را حاصل ازدواج كنيزي اسلاونژاد با ماسويه كه به زعم وي داروسازي تجربي اما بي‌سواد بود دانسته است.<sup>(3،4)</sup>
+'''ابن ماسویه،''' یوحنا (یحیی) پزشک پرآوازه [[مسیحی، دین|مسیحی]] و سریانی زبان ایرانی که برخی محققان اروپایی وی را با ماسرجویه (دیگر پزشک سریانی زبان ایرانی که [[دین یهودی|یهودی]] و اهل بصره بود، فعال در اواخر سده 1ق) اشتباه گرفته اند. یوحنا در حدود 163ق (یا شاید 172ق) در [[گندی شاپور|جندی شاپور]] (یا بغداد) زاده شد. پدرش ماسویه خوزی (=خوزستانی، [[گندی شاپور|جندی شاپوری]])، داروساز و [[چشم پزشکی]]  بود که سالها در بیمارستان این شهر زیر نظر پزشکان برجسته خاندان ایرانی [[آل بختیشوع|بختیشوع]] و بویژه جبرئیل بن بختیشوع کار می‌کرد و ظاهراً در پی رشک بردن به مقام جبرئیل نزد هارون عباسی(حک170-193ق) از این بیمارستان اخراج شد. به بغداد رفت و خیلی زود نزد فضل بن ربیع و سپس هارون منزلتی برابر با جبرئیل یافت.<sup>(1،2،3،4)</sup> خود جبرئیل، ظاهراً به دروغ و از سر دشمنی، یوحنا را حاصل ازدواج کنیزی اسلاونژاد با ماسویه که به زعم وی داروسازی تجربی اما بی‌سواد بود دانسته است.<sup>(3،4)</sup>
-به هر حال يوحنا از همان جواني تا هنگام مرگ در 243ق همواره از پزشكان برجستة روزگار خود، و داراي جايگاهي ممتاز در دربار خلفاي عباسي و وزيران ايراني دانش‌دوست آنان بود. پزشكاني برجسته، از جمله حنين بن اسحاق، برجسته ترين مترجم دورة اسلامي از جمله شاگردانش بودند.
+به هر حال یوحنا از همان جوانی تا هنگام مرگ در 243ق همواره از پزشکان برجسته روزگار خود، و دارای جایگاهی ممتاز در دربار خلفای عباسی و وزیران ایرانی دانش‌دوست آنان بود. پزشکانی برجسته، از جمله حنین بن اسحاق، برجسته ترین مترجم دوره اسلامی از جمله شاگردانش بودند.
-ابن ماسويه به رغم زندگي طولاني در بغداد و نيز نگارش اغلب آثار خود به عربي، همچون ديگر جندي‌شاپوريان تسلط چنداني بر اين زبان نداشت. زيرا حنين و شاگردش حبيش اَعصَم به درخواست وي، 4 كتاب جالينوس را كه پيشتر توسط خود حنين به عربي ترجمه (يا ترجمة عربي آن مقابله و اصلاح) شده بود به سرياني برگرداندند. بسياري از مترجمان آن روزگار از حمايت ابن ماسويه برخوردار بودند و آثاري را براي  وي غالبا از يوناني به سرياني ترجمه كردند.<sup>(1، 5)</sup>
+ابن ماسویه به رغم زندگی طولانی در بغداد و نیز نگارش اغلب آثار خود به عربی، همچون دیگر جندی‌شاپوریان تسلط چندانی بر این زبان نداشت. زیرا حنین و شاگردش حبیش اَعصَم به درخواست وی، 4 کتاب جالینوس را که پیشتر توسط خود حنین به عربی ترجمه (یا ترجمه عربی آن مقابله و اصلاح) شده بود به سریانی برگرداندند. بسیاری از مترجمان آن روزگار از حمایت ابن ماسویه برخوردار بودند و آثاری را برای  وی غالبا از یونانی به سریانی ترجمه کردند.<sup>(1، 5)</sup>
-'''آثار''': ابن ماسويه آثار برجسته‌اي در مورد چشم پزشكي، ساختمان چشم، داروشناسي، تشريح، جنين شناسي، تأثير آب و هوا در بهداشت، بيماري و درمان، و نيز تك نگاري‌هايي در مورد انواع تب‌ها، بسياري از بيماري‌هاي مشهور مانند جذام و به ويژه بيماري‌هاي عصبي و رواني همچون سرگيجه و ماليخوليا نوشته كه متأسفانه بيشتر آنها از ميان رفته‌اند اما از طريق نزديك به 1000 مورد استناد رازي در ''الحاوي''<sup>(6)</sup> و استنادات مكرر پزشكان و داروشناسان ديگر مي‌توان بخش قابل توجهي از آثار از بين رفتة وي را بازسازي كرد. از اين نقل قول‌ها مي‌توان به چيره دستي ابن ماسويه در زمينة بيماري‌هاي رواني پي برد.<sup>(7)</sup> دو اثر از بين رفتة وي در زمينة تشريح نيز احتمالاً  نكاتي قابل توجه دربر داشته است؛ زيرا وي به رغم ممنوع بودن تشريح در ميان مسلمانان، به تشريح ميمون‌هاي بزرگ (احتمالاً اورانگوتان) مي‌پرداخته و حتي وي را متهم كرده‌اند كه عمدا موجب مرگ فرزند كند ذهن خود شده و قصد داشته بدن وي را نيز تشريح كند.<sup>(1،3،4)</sup> اما شهرت كنوني ابن ماسويه نزد محققان اروپايي بيشتر به واسطة آثار چشم پزشكي و نيز داروسازي اوست. وي دركتاب مشهور ''دَغَل العين'' به رغم آگاهي از نظريات جالينوس، بر خلاف ديگر پزشكان دورة اسلامي از سنت جالينوسي پيروي نكرده است.<sup>(1، 9، 10)</sup>
+'''آثار''': ابن ماسویه آثار برجسته‌ای در مورد چشم پزشکی، ساختمان چشم، داروشناسی، تشریح، جنین شناسی، تأثیر آب و هوا در بهداشت، بیماری و درمان، و نیز تک نگاری‌هایی در مورد انواع تب‌ها، بسیاری از بیماری‌های مشهور مانند جذام و به ویژه بیماری‌های عصبی و روانی همچون سرگیجه و مالیخولیا نوشته که متأسفانه بیشتر آنها از میان رفته‌اند اما از طریق نزدیک به 1000 مورد استناد رازی در ''الحاوی''<sup>(6)</sup> و استنادات مکرر پزشکان و داروشناسان دیگر می‌توان بخش قابل توجهی از آثار از بین رفته وی را بازسازی کرد. از این نقل قول‌ها می‌توان به چیره دستی ابن ماسویه در زمینه بیماری‌های روانی پی برد.<sup>(7)</sup> دو اثر از بین رفته وی در زمینه تشریح نیز احتمالاً  نکاتی قابل توجه دربر داشته است؛ زیرا وی به رغم ممنوع بودن تشریح در میان مسلمانان، به تشریح میمون‌های بزرگ (احتمالاً اورانگوتان) می‌پرداخته و حتی وی را متهم کرده‌اند که عمدا موجب مرگ فرزند کند ذهن خود شده و قصد داشته بدن وی را نیز تشریح کند.<sup>(1،3،4)</sup> اما شهرت کنونی ابن ماسویه نزد محققان اروپایی بیشتر به واسطه آثار چشم پزشکی و نیز داروسازی اوست. وی درکتاب مشهور ''دَغَل العین'' به رغم آگاهی از نظریات جالینوس، بر خلاف دیگر پزشکان دوره اسلامی از سنت جالینوسی پیروی نکرده است.<sup>(1، 9، 10)</sup>
-برخي آثار وي در سده‌هاي ميانه به زبان‌هاي لاتيني و عبري و در سدة 20م به زبان‌هاي فرانسه و انگليسي ترجمه و منتشر شده است. جالب آن كه كنستانتين آفريقايي (درگذشت 1087م)، بزرگترين سارق ادبي آثار دورة اسلامي، رسالة ابن ماسويه خطاب به حنين بن اسحاق (حاوي 132 اندرز طبي) را به لاتيني ترجمه و به خود منسوب ساخته است. متن عربي اين كتاب نخست در 1934م و بار ديگر به همراه ترجمة فرانسة آن در 1980م منتشر شده است.
+برخی آثار وی در سده‌های میانه به زبان‌های لاتینی و عبری و در سده 20م به زبان‌های فرانسه و انگلیسی ترجمه و منتشر شده است. جالب آن که کنستانتین آفریقایی (درگذشت 1087م)، بزرگترین سارق ادبی آثار دوره اسلامی، رساله ابن ماسویه خطاب به حنین بن اسحاق (حاوی 132 اندرز طبی) را به لاتینی ترجمه و به خود منسوب ساخته است. متن عربی این کتاب نخست در 1934م و بار دیگر به همراه ترجمه فرانسه آن در 1980م منتشر شده است.
 '''مآخذ''':
-# كرامتي، يونس، مقالات «نهضت ترجمه و نگارش آثار اصيل» و «تاريخ پزشكي»،در ''تاريخ ايران''، (مجموعة 12 جلدي در دست چاپ).
+# کرامتی، یونس، مقالات «نهضت ترجمه و نگارش آثار اصیل» و «تاریخ پزشکی»،در ''تاریخ ایران''، (مجموعه 12 جلدی در دست چاپ).
-# رهاوي، اسحاق بن علي، ادب الطبيب (چاپ نسخة عكسي)، صص 167-169.
+# رهاوی، اسحاق بن علی، ادب الطبیب (چاپ نسخه عکسی)، صص 167-169.
-# قفطي، علي بن يوسف، ''تاريخ الحكماء''، به كوشش ليپرت، لايپزيك، 1903م؛ ص328-329، 383-387.
+# قفطی، علی بن یوسف، ''تاریخ الحکماء''، به کوشش لیپرت، لایپزیک، 1903م؛ ص328-329، 383-387.
-# ابن ابي اصيعبه، ''عيون الأنباء''، به كوشش آگوست مولر، قاهره، 1299ق؛ ج1، ص171-183.
+# ابن ابی اصیعبه، ''عیون الأنباء''، به کوشش آگوست مولر، قاهره، 1299ق؛ ج1، ص171-183.
-# حنين بن اسحاق، ''رسالة الي علي بن يحيي'' ، به كوشش مهدي محقق، تهران، 1380ش.
+# حنین بن اسحاق، ''رساله الی علی بن یحیی'' ، به کوشش مهدی محقق، تهران، 1380ش.
-# رازي، ''الحاوي''، حيدرآباد دكن، 1/57-60،  11/229.
+# رازی، ''الحاوی''، حیدرآباد دکن، 1/57-60،  11/229.
-# كرامتي، يونس، «بخار» (بخش 2)، ''دايرة المعارف بزرگ اسلامي''، ج 11؛ص426-428).
+# کرامتی، یونس، «بخار» (بخش 2)، ''دایره المعارف بزرگ اسلامی''، ج 11؛ص426-428).
 # Prufer Prufer, C. & M. Meyerhof , "Die Augenheilkunde des Juhanna b. Masawaih (777-857 n. Chr.)" , ''Der Islam'', Vol VI (1915-16), pp 220-221, 241, 256.
 # Meyerhof, M., "Die Augenheilkunde in der von Budge herausgegebenen syrischen arztlichen Handschrift" , ''Der Islam'', Vol VI (1915-16), p. 258
-                                                                                                                                                                                          يونس كرامتي
+                                                                                                                                                                                          یونس کرامتی