مطبوعات ایران از 1332 تا 1357

مطبوعات ایران از 1320- 1332، با عطف توجه به حساسیت و اهمیت اوضاع ایران در این مقطع تاریخی كه متعاقب سقوط حكومت پهلوی اول، به جنبش ملی شدن صنعت نفت، سقوط دولت مصدق و سرانجام روی كار آمدن حكومت كودتا انجامید، بررسی مطبوعات این دوره به دلیل بازتاب وقایع یكی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی و سیاسی ایران، حائز اهمیت است. زیرا با سقوط حكومت رضاشاه پهلوی و باز شدن فضای سیاسی، حوزة مطبوعات مانند بسیاری دیگر از حوزه‌ها دگرگون شد، سانسور و كنترل دولتی تقلیل یافت، صدها نشریه با تیراژ بالا به جراید كشور افزوده شد. اشخاصی فعالیت سیاسی ـ حزبی خود را در بستر مطبوعات آغاز كردند. و مطبوعات به نوعی صحنة درگیری‌های سیاسی و رقابت‌های دولت‌های و حتی متنفذین محلی و غیرمحلی شد. از این رو در این دوره با روزنامه‌هایی روبه‌رو هستیم كه نمایندة مواضع افراد، احزاب، دربار و دولت‌های بیگانه بودند. در این مدت دوازده ساله حدوداً 2682 نشریه منتشر شدند. (مطبوعات عصر پهلوی: مجله تهران مصور، مقدمه، ص شش)

در این بین، نشریاتی كه از سال 1320ـ1326 انتشار یافتند، دارای اهمیت خاصی هستند. زیرا در این دوره 464 نشریه منتشر شدند كه از این تعداد، 433 عدد به زبان فارسی، 4 عدد به زبان ارمنی، 9 عدد به زبان تركی و سه عدد به زبان كردی و 2 عدد به زبان فرانسه و 1 عدد به زبان روسی و 7 عدد به زبان لهستانی بودند. (الول ساتن، ص 231)

هم از این رو از ویژگی‌های شاخص مطبوعات را در این برهه از زمان گسترش كمّی، تنوع فكری، نظرگاه‌های چندگانه و گونه‌گونی اندیشه‌گی اشخاص فعال در عرصة مطبوعات می‌توان به شمار آورد. بازگو كردن صریحانة اخبار و عمدتاً حوادث سیاسی و اجتماعی داخلی مانند نشریة «اقدام» و انتقاد شدید از وضعیت دولت وقت و عدم درج اخبار و تفسیرهای خارجی از خصوصیات مطبوعات این دوره بود. (نك: اسنادی از مطبوعات ایران (1340ـ1320ش) شش، هفت؛ الول ساتن، ص 232) زیرا با سانسور شدیدی كه از سوی سه سفارتخانة انگلیس، شوروی و امریكا بر این مطبوعات تحمیل می‌شد، مسایل خارجی و اوضاع مربوط به جنگ بین‌الملل دوم در مطالب مندرج روزانة آن‌ها بازتابی نداشت. در نهایت متفقین نیز به علت علاقة وافر به استراتژی و ایدئولوژی مطلوب خویش و نشر آن در ستون روزنامه‌های آن روز جمعی از مدیران مطبوعات را تحت پوشش مالی خویش قرار دادند تا بازتاب دهندة ایدئولوژی و استراتژی آن‌ها باشند. همچنین در این مقطع افزون بر نشریات دولتی، به جهت تكثر و تعدد احزاب سیاسی شاهد ظهور و بروز نشریات چپ‌گرا و راست‌گرا نیز هستیم كه هر یك در راستای اشاعة افكار مورد پسند دولت متبوع خود تودة مردم را به اعمالی فرا می‌خواندند كه با اهداف سیاسی كلان آنان همسو باشد. شكل‌گیری و گسترش نهادها و تشكلات مطبوعاتی را باید نمود دیگری از رونق و پویایی مطبوعات ایران در دهة 20 برشمرد. (اسنادی از مطبوعات ایران 1340ـ1320ش، ص شش)

اما در میان مطالب مطبوعات پس از شهریور 1320، بحث‌های سیاسی و اقتصادی در درجة اول اهمیت قرار داشت و در مراحل بعدی امور مربوط به تشكیل و عملكرد احزاب ظهور و سقوط كابینه‌ها، وضع حكومت، ریخت و پاش ادارات، كاغذ بازی‌ها و سایر نابهنجاری‌هایی كه در این عرصه پنهان و آشكار صورت می‌گرفت، حائز اهمیت بود. یكی از وقایع تأثیر‌گذار بر این دوره از حیات مطبوعات كشور واقعة 17 آذر 1321ش بود كه توقیف 43 روزة مطبوعات به دستور قوام‌السلطنه را در پی داشت. (الول ساتن، ص 236) در پی رفع این توقیف دولت «اصلاحیة قانون مطبوعات» را در سوم دی‌ماه 1321 از تصویب مجلس شورای ملی گذراند و آن را در عرصة اجتماع مجری ساخت. (اسناد مطبوعات ایران 1332ـ1320، ج2، ص دوازده)

ویژگی‌ دیگر نشریات آن برهه، انتشار بی‌وقفة آن‌ها پس از توقیف و فعالیت مجدد زیر عناوین جدیدی بود كه این عناوین با لطایف الحیل انعكاس دهندة عنوان اول روزنامة توقیف شده را در دل خویش داشت. من باب نمونه «چلنگر» به مدیر مسئولی محمدعلی افراشته چون توقیف شد، وی مكرراً آن را با اسامی مختلف منتشر ساخت و در كتیبة روزنامه‌اش این عبارت طعنه آمیز «125 بار به توقیف‌كنندگان چلنگر لعنت» را درج كرد. در معركة این توقیف‌ها روزنامة «مرد امروز» به مدیریت محمد مسعود یكی از شاخص‌ترین قربانی‌ها بود كه فقط یك بار با نام دیگر انتشار یافت. روزنامة «ایران ما»، «رهبر» و «ظفر» (ارگان حزب توده) نیز از سرنوشتی چنینی برخوردار بودند. (الول ساتن، ص 235) در روند چاپ و نشر مطبوعات، نشریات هفتگی نیز مانند «صبا»، «امید»، «ترقی»، «تهران مصور» با تیراژهای نسبتاً بالایی به چاپ می‌رسیدند. مجلة‌ انتقادی «بابا شمل» كه به لحاظ مطالب فكاهی و سیاسی اهمیت خاصی داشت، در همین مقطع منتشر می‌شد. در این دورة دوازده ساله مجلات ادبی وزینی چون «آینده»، «سخن»، «مردم» و «یادگار» نیز شروع به فعالیت و نشر عقاید و افكار خویش نمودند. اگرچه در این بین مجلات دیگری چون «راه نو»، «جلوه»، «ماد» را نباید به فراموشی سپرد. این نشریات عمدتاً مجلاتی علمی و ادبی بودند و خط مشخصی را در معركة سیاست بازی آن دوره ایفا نمی‌كردند. به عنوان مجلات رسمی و دولتی كه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند باید از مجلة «آموزش و پرورش» و «كار» یاد كرد. در این بین برای ترویج و اشاعة مقاصد دولت تابعه، سفارتخانه‌های خارجی نیز از قافلة مطبوعات عقب نماندند و نشریاتی مانند مجله ماهانه «ایران و امریكا»، «اخبار روز» به زبان روسی، «رفیق ما»، لهستانی‌ها در ایران»، «كلمه»، «دعوت» به زبان لهستانی را به زبان فارسی و خارجی روانة بازار آن روز ساختند. اهمیت روزنامه‌های شهرستان‌ها را نیز به لحاظ درج اخبار و مسایل محلی در این دوره نیز نباید نادیده انگاشت. در طی همین دوره تنها 30 نشریة زنانه نیز بر نشریات كشور افزوده شد و نشریاتی مانند «بانو»، «بیداری ما»، «ندای زنان»، «حقوق زنان»، «جهان زنان» و «زنان امروز» منتشر گردید كه از این میان سیزده نشریه متعلق به دوران نهضت ملی نفت بود. (ببران، ص 91ـ92)

مآخذ:

ابوترابیان، حسین. مطبوعات ایران از شهریور 1320 تا 1326. تهران: اطلاعات، 1366، مقدمه؛ اسنادی از مطبوعات ایران (1340- 1320). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378، مقدمه؛ الول ـ ساتن، «مطبوعات ایران از سال 1320 تا 1326ش» مندرج در كتاب ادبیات نوین ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیركبیر، 1363؛ برزین، مسعود. شناسنامة مطبوعات ایران از 1215 تا 1357. تهران: بهجت، 1371، مقدمه؛ ببران، صدیقه. نشریات ویژة زنان. تهران: روشنگران و مطالعات زنان، 1381، ص91- 92؛ روستایی، محسن و سلامی، غلامرضا. اسنادی از مطبوعات ایران از 32- 1320. ج1، تهران: سازمان اسناد ملی، 1374، ج2، 1377، مقدمه.

سعاد پیرا