ایران ساسانی، دین: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۴۰

ایران ساسانی، دین، با روی کار آمدن ساسانیان در ایران، آئین زرتشتی دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های حکومت ساسانی است. ساختار حکومت ساسانیان^*، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.

ساسانیان از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد آتشکده اَناهیتا در استخر پارس بود^[۱]. با اینکه اردشیر بابکان^*، مؤسس سلسله ساسانی در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت ساسانیان بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، اردشیر برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد^[۲].

بر اساس متن پهلویِ دینکرد، یکی از اقدام‌های اردشیر بابکان^* گردآوری و تنظیم اوستا^* بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی زرتشتی عهد ساسانی است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است^[۳]. به این ترتیب، اردشیر با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت^[۴].

در اوایل عصر ساسانی، اصلاح گاهشماری زرتشتی انجام شد. همچنین، ساسانیان استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، آتش مقدس نشاندند^[۵]. سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هایی از اوستا درباره پزشکی، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به اوستا بیفزایند^[۶].

دومین روحانی بزرگ عصر ساسانی کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی زرتشتی در دوره ساسانی با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان شاپور اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر زرتشتی را در قلمرو ساسانیان به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید^[۷].

دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو ساسانیان بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از مسیحیان ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.

در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه مسیحیان در ایران شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقویت دستگاه دینی زرتشتی پرداخت. به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح اوستا، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی اوستا تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید^[۸].

با کوشش‌های روحانیان بزرگ زرتشتی، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از ساسانیان وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان زرتشتی نیز شکل گرفت. روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند^[۹].

روحانیان زرتشتی در آتشکده‌ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان آتشکده‌های کشور، 3 آتشکده اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا آتش روحانیان در کاریان فارس، «آذر گُشَسب» یا آتش جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا آتش کشاورزان در کوه ریوند نزدیک نیشابور^[۱۰].

به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان ساسانی، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی^* مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی عصر ساسانیان را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است^[۱۱].

گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از دین زرتشتی بود ـ ایران عصر ساسانی شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: دین مانوی^* و دین مزدکی^* که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند.

نیز نگاه کنید به

ایران اشکانی، دین

ایران مادی، دین

ایران هخامنشی، دین

مآخذ

-

10-

11-

↑ زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6.
↑ زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11؛ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171؛ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131؛برگرفته از : Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 101.
↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162؛ کولونین، ولادیمیر. تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.
↑ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، ص 177.
↑ برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .
↑ کریستن سن. همان. ص 162؛ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143؛ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 113.
↑ ویدنگرن، گئو. مانی و تعلیمات او. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59؛ تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، یکی قطره باران. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733. برگرفته از : Widengren, G. Mani and Manichaeism. Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff.
↑ پورداود، ابراهیم. خرده اوستا. بمبئی: 1310، ص 32-33؛ آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد. اسطوره زندگی زرتشت. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103؛ کریستن‌سن. ایران در زمان ساسانیان. ص 163، 327؛ روایات داراب هرمزدیار. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.
↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138؛ موله، م. ایران باستان. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.
↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.
↑ بویس. همان. ص 142-143، 149؛ دوشن ـ گیمن، ژاک. دین ایران باستان. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369؛ فرای، ریچارد. میراث باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358؛ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.

[1] زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6.

[2] زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11؛ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171؛ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131؛برگرفته از : Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 101.

[3] کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162؛ کولونین، ولادیمیر. تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.

[4] زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، ص 177.

[5] برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .

[6] کریستن سن. همان. ص 162؛ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143؛ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 113.

[7] ویدنگرن، گئو. مانی و تعلیمات او. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59؛ تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، یکی قطره باران. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733. برگرفته از : Widengren, G. Mani and Manichaeism. Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff.

[8] پورداود، ابراهیم. خرده اوستا. بمبئی: 1310، ص 32-33؛ آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد. اسطوره زندگی زرتشت. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103؛ کریستن‌سن. ایران در زمان ساسانیان. ص 163، 327؛ روایات داراب هرمزدیار. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.

[9] کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138؛ موله، م. ایران باستان. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.

[10] کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.

[11] بویس. همان. ص 142-143، 149؛ دوشن ـ گیمن، ژاک. دین ایران باستان. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369؛ فرای، ریچارد. میراث باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358؛ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''ایران ساسانی، دین'''، با روی كار آمدن ساسانیان در ایران، [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] دین رسمی كشور شد كه از ویژگی‌های حكومت ساسانی است. ساختار حكومت ساسانیان<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.
+'''ایران ساسانی، دین'''، با روی کار آمدن ساسانیان در ایران، [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های حکومت ساسانی است. ساختار حکومت ساسانیان<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.
-ساسانیان از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد آتشكدة اَناهیتا در استخر پارس بود.<sup>1</sup> با اینكه اردشیر بابكان<sup>*</sup>، مؤسس سلسلة ساسانی در 224م بر اشكانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت ساسانیان بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر كه برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمركز در سراسر كشور گرفته بود، استقرار یك آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، اردشیر برای تثبیت حكومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد.<sup>2</sup>
+ساسانیان از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد آتشکده اَناهیتا در استخر پارس بود<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6. </ref>. با اینکه اردشیر بابکان<sup>*</sup>، مؤسس سلسله ساسانی در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت ساسانیان بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، اردشیر برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11؛ زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران ایران.''''' ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171؛ بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131؛برگرفته از :
-بر اساس متن پهلویِ ''دینكرد''، یكی از اقدام‌های اردشیر بابكان<sup>*</sup> گردآوری و تنظیم ''اوستا''<sup>*</sup> بود كه به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی زرتشتی عهد ساسانی است كه نامش در متن‌های تاریخی آمده است.<sup>3</sup> به این ترتیب، اردشیر با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت.<sup>4</sup>
+Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 101.</ref>.
-در اوایل عصر ساسانی، اصلاح گاهشماری زرتشتی انجام شد. همچنین، ساسانیان استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع كردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، آتش مقدس نشاندند.<sup>5</sup> سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هایی از ''اوستا'' دربارة پزشكی، نجوم، حكمت و بلاغت را كه در سرزمین‌های دیگر پراكنده شده بود، گردآورده، به ''اوستا'' بیفزایند.<sup>6</sup>
+بر اساس متن پهلویِ ''دینکرد''، یکی از اقدام‌های اردشیر بابکان<sup>*</sup> گردآوری و تنظیم ''اوستا''<sup>*</sup> بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی زرتشتی عهد ساسانی است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162؛ کولونین، ولادیمیر. '''''تمدن ایران''''' '''''ساسانی'''''. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132. </ref>. به این ترتیب، اردشیر با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران''''' '''''ایران'''''. ج 1، ص 177. </ref>.
-دومین روحانی بزرگ عصر ساسانی كردیر (كرتیر) بود كه تثبیت نفوذ دستگاه دینی زرتشتی در دورة ساسانی با برآمدن وی عملی شد. وی كه در زمان شاپور اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر كشور به دست آورد. كردیر دین‌های غیر زرتشتی را در قلمرو ساسانیان به شدت سركوب كرد و نفوذ موبدان را توسعة بسیار بخشید.<sup>7</sup>
+در اوایل عصر ساسانی، اصلاح گاهشماری زرتشتی انجام شد. همچنین، ساسانیان استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، آتش مقدس نشاندند<ref>برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .</ref>. سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هایی از ''اوستا'' درباره پزشکی، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به ''اوستا'' بیفزایند<ref>کریستن سن. همان. ص 162؛  بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143؛
-دورة پادشاهی نَرسه، مرحلة بردباری دینی در قلمرو ساسانیان بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از مسیحیان ایران، سبب شد كه دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.
+Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 113. </ref>.
-در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه مسیحیان در ایران شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقویت دستگاه دینی زرتشتی پرداخت. به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف دربارة متن صحیح ''اوستا''، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشكیل شد كه در آنجا، متن قطعی ''اوستا'' تصویب، و به 21 نَسك تقسیم گردید.<sup>8</sup>
+دومین روحانی بزرگ عصر ساسانی کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی زرتشتی در دوره ساسانی با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان شاپور اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر زرتشتی را در قلمرو ساسانیان به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید<ref>ویدنگرن، گئو. '''''مانی و تعلیمات او'''''. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59؛ تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، '''''یکی قطره باران'''''. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.
-با كوشش‌های روحانیان بزرگ زرتشتی، مانند تنسر، كردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشكیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از ساسانیان وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان زرتشتی نیز شكل گرفت. روحانیان طبقة فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی كه وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دستة دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند كه تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند.<sup>9</sup>
+برگرفته از : Widengren, G. '''''Mani and Manichaeism.''''' Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff.</ref>.
-روحانیان زرتشتی در آتشكده‌ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان آتشكده‌های كشور، 3 آتشكده اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا آتش روحانیان در كاریان فارس، «آذر گُشَسب» یا آتش جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا آتش كشاورزان در كوه ریوند نزدیك نیشابور.<sup>10</sup>
+دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو ساسانیان بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از مسیحیان ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.
-به عقیدة بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان ساسانی، و حتی كردیر و آذربد مارسپندان زُروانی<sup>*</sup> مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی عصر ساسانیان را كشمكش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینكه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یكی بودند؛ چنان كه دربارة وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانة زروانی، شواهدی به دست نیامده است.<sup>11</sup>
+در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه مسیحیان در ایران شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقویت دستگاه دینی زرتشتی پرداخت. به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح ''اوستا''، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی ''اوستا'' تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید<ref>پورداود، ابراهیم. '''''خرده اوستا'''''. بمبئی: 1310، ص 32-33؛ آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد. '''''اسطوره زندگی زرتشت'''''. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103؛ کریستن‌سن. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ص 163، 327؛ '''''روایات داراب هرمزدیار'''''. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290. </ref>.
-گذشته از آئین زروانی كه شاخه‌ای از دین زرتشتی بود ـ ایران عصر ساسانی شاهد دو حركت دینی مستقل نیز بود: دین مانوی<sup>*</sup> و دین مزدكی<sup>*</sup> كه هر دو سركوب و پیروانشان قلع و قمع شدند.
+با کوشش‌های روحانیان بزرگ زرتشتی، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از ساسانیان وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان زرتشتی نیز شکل گرفت. روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138؛ موله، م. '''''ایران''''' '''''باستان'''''. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96. </ref>.
+روحانیان زرتشتی در آتشکده‌ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان آتشکده‌های کشور، 3 آتشکده اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا آتش روحانیان در کاریان فارس، «آذر گُشَسب» یا آتش جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا آتش کشاورزان در کوه ریوند نزدیک نیشابور<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان ساسانی، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی<sup>*</sup> مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی عصر ساسانیان را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است<ref>بویس. همان. ص 142-143، 149؛ دوشن ـ گیمن، ژاک. '''''دین ایران باستان'''''. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369؛ فرای، ریچارد. '''''میراث باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358؛
--    زرین‌كوب، عبدالحسین؛ زرین‌كوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6.
+Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.</ref>.
--    همان. ص 11؛ زرین‌كوب، عبدالحسین. '''''روزگاران ایران.''''' ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171؛ بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمة عسكر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131؛
+گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از دین زرتشتی بود ـ ایران عصر ساسانی شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: دین مانوی<sup>*</sup> و دین مزدکی<sup>*</sup> که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند.
-Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 101.
+== نیز نگاه کنید به ==
+[[ایران اشكانی، دین|ایران اشکانی، دین]]
--    كریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمة رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162؛ كولونین، ولادیمیر. '''''تمدن ایران''''' '''''ساسانی'''''. ترجمة عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.
+[[ایران مادی، دین]]
--    زرین‌كوب، عبدالحسین. '''''روزگاران''''' '''''ایران'''''. ج 1، ص 177.
+[[ایران هخامنشی، دین]]
--    برای تفصیل، نك: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .
+== مآخذ ==
+-
--    كریستن سن. همان. ص 162؛ بویس. همان. ص 143؛ Boyce. Ibid. P. 113 .
+-
--    ویدنگرن، گئو. '''''مانی و تعلیمات او'''''. ترجمة نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مركز، 1376، ص 54-59؛ تفضلی، احمد. «كرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دورة ساسانی»، '''''یكی قطره باران'''''. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.
+-
-Widengren, G. '''''Mani and Manichaeism.''''' Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff.
--    پورداود، ابراهیم. '''''خرده اوستا'''''. بمبئی: 1310، ص 32-33؛ آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد. '''''اسطورة زندگی زرتشت'''''. تهران: كتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103؛ كریستن‌سن. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ص 163، 327؛ '''''روایات داراب هرمزدیار'''''. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.
--    كریستن‌سن. همان. ص 138؛ موله، م. '''''ایران''''' '''''باستان'''''. ترجمة ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.
--  كریستن‌سن. همان. ص 187-191.
--  بویس. همان. ص 142-143، 149؛ دوشن ـ گیمن، ژاك. '''''دین ایران باستان'''''. ترجمة رویا منجم، تهران: فكر روز، 1375، ص 367-369؛ فرای، ریچارد. '''''میراث باستانی ایران'''''. ترجمة مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358؛ Boyce. Ibid. PP. 112, 118 .