بوشهر: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
بوشهر، استانی در جنوب غربی ایران و در کرانه [[خلیج فارس]] و به مرکزیت شهری به همین نام که بندری است از بندرهای بزرگ و معروف [[کشور ایران|ایران]] در [[خلیج فارس]]. | بوشهر، استانی در جنوب غربی ایران و در کرانه [[خلیج فارس]] و به مرکزیت شهری به همین نام که بندری است از بندرهای بزرگ و معروف [[کشور ایران|ایران]] در [[خلیج فارس]]. | ||
استان بوشهر از شرق و جنوب شرق با استانهای [[استان فارس|فارس]] و [[استان هرمزگان|هرمزگان]]، از جنوب و غرب با آبهای [[خلیج فارس]] و از شمال با استانهای [[استان کهگیلویه و بویراحمد|کهگیلویه و بویراحمد]] و [[استان خوزستان|خوزستان]] همسایه است<ref>دفتر تقسیمات كشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات كشوری'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>. | استان بوشهر از شرق و جنوب شرق با استانهای [[استان فارس|فارس]] و [[استان هرمزگان|هرمزگان]]، از جنوب و غرب با آبهای [[خلیج فارس]] و از شمال با استانهای [[استان کهگیلویه و بویراحمد|کهگیلویه و بویراحمد]] و [[استان خوزستان|خوزستان]] همسایه است<ref name=":0">دفتر تقسیمات كشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات كشوری'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>. | ||
استان بوشهر با 23168کم وسعت که 4/1 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل میدهد، دارای مختصات جغرافیایی 16َ˚27 تا 18َ˚30 عرض شمالی و 06َ˚50 تا 56َ˚52 طول شرقی است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. اطلس راهنمای استانهای ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری ایران، دارای 9 شهرستان، 22 بخش، 43 دهستان و 29 شهر است. شهرستانهای استان بوشهر عبارتند از: دِیلم، گَناوه، بوشهر (مرکز استان)، تَنگستان (به مرکزیت اَهْرَم)، دشتی (به مرکزیت خورموج)، دَیِّر، کَنْگان، جَم و دشتستان (به مرکزیت بُرازجان). در میان شهرستانهای استان، فقط دو شهرستان جَم و دشتستان مرز مشترک با [[خلیج فارس]] و دسترسی مستقیم به آب دریا ندارند<ref | استان بوشهر با 23168کم وسعت که 4/1 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل میدهد، دارای مختصات جغرافیایی 16َ˚27 تا 18َ˚30 عرض شمالی و 06َ˚50 تا 56َ˚52 طول شرقی است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. اطلس راهنمای استانهای ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری ایران، دارای 9 شهرستان، 22 بخش، 43 دهستان و 29 شهر است. شهرستانهای استان بوشهر عبارتند از: دِیلم، گَناوه، بوشهر (مرکز استان)، تَنگستان (به مرکزیت اَهْرَم)، دشتی (به مرکزیت خورموج)، دَیِّر، کَنْگان، جَم و دشتستان (به مرکزیت بُرازجان). در میان شهرستانهای استان، فقط دو شهرستان جَم و دشتستان مرز مشترک با [[خلیج فارس]] و دسترسی مستقیم به آب دریا ندارند<ref name=":0" />. استان بوشهر دارای جزیرههای متعددی در [[خلیج فارس]] است که جزیره خارک با داشتن بزرگترین پایانه صادراتی نفت خام ایران، خاورمیانه و [[خلیج فارس]]<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. جغرافیای جزایر ایرانی خلیجفارس (استان بوشهر)'''''. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص125.</ref>،وسیعترین و مشهورترین آنهاست. استان بوشهر از نگاه جغرافیایی طبیعی و شکل ناهمواریها، دارای دو واحد کاملاً مشخص و متمایز است. دو رشته کوه عمده و موازی با هم در سراسر استان، مناطق کوهستانی استان بوشهر را از دیگر مناطق آن جدا کرده است. | ||
در نقشه طبیعی استان بوشهر، رشته کوه اصلی که دنباله رشته کوه [[زاگرس]] است، از شمال استان، حدود رودخانه دالَکی شروع شده و پس از پیمودن مناطق شرقی استان و در مرز با [[استان فارس]]، تا جنوب شهرستان جم که جنوبیترین قسمت استان بوشهر است، ادامه مییابد. در این رشته کوه، کوههای خورموج (= خُرموُج) به ارتفاع 1950م نَخا به ارتفاع 1793م و کوه سیاه به ارتفاع 1691م بلندترین قلهها در شمال و مرکز استان و کوه هَفْچِن به ارتفاع 1600م بلندترین کوه در جنوب استان هستند. در بخش مرکزی استان بوشهر و در نزدیکی ساحل، رشته کوه مستقل و کم ارتفاع دیگری به چشم میخورد که مُند نام دارد و دارای 798م ارتفاع است<ref> گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استانهای ایران'''''. چ1. تهران: 1383، گیتاشناسی، ص93.</ref>. | در نقشه طبیعی استان بوشهر، رشته کوه اصلی که دنباله رشته کوه [[زاگرس]] است، از شمال استان، حدود رودخانه دالَکی شروع شده و پس از پیمودن مناطق شرقی استان و در مرز با [[استان فارس]]، تا جنوب شهرستان جم که جنوبیترین قسمت استان بوشهر است، ادامه مییابد. در این رشته کوه، کوههای خورموج (= خُرموُج) به ارتفاع 1950م نَخا به ارتفاع 1793م و کوه سیاه به ارتفاع 1691م بلندترین قلهها در شمال و مرکز استان و کوه هَفْچِن به ارتفاع 1600م بلندترین کوه در جنوب استان هستند. در بخش مرکزی استان بوشهر و در نزدیکی ساحل، رشته کوه مستقل و کم ارتفاع دیگری به چشم میخورد که مُند نام دارد و دارای 798م ارتفاع است<ref> گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استانهای ایران'''''. چ1. تهران: 1383، گیتاشناسی، ص93.</ref>. | ||
استان بوشهر در قسمت کوچکی از حوضه بزرگ آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان قرار گرفته است و به طور دقیقتر، این استان در بخشهایی از سه زیر حوضه فرعی از حوضه آبریز اصلی فوق، یعنی زیر حوضههای حِلّه، مُند و کُل ـ مهران واقع شده است. در زیر حوضه حِلّه که در شمال استان بوشهر و در بخش ساحلی آن قرار دارد، رودهای دَرّه آبداری (در جنوب بندر دیلم)، دَرّه گُپ در کنار بندر گناوه، رودشور، رود حِلّه که از پیوند دو رودخانه دالَکی و شاپور تشکیل شده و در فاصله بندرگناوه و بوشهر به [[خلیج فارس]] میریزند، و بالاخره رود اَهْرَم واقع در جنوب شهر اَهْرَم، جاری هستند و همه آنها به [[خلیج فارس]] منتهی میشوند. در زیر حوضه مُند، پرآبترین رود استان یعنی رود مُند جاری است که مانند بقیه رودهای استان از ارتفاعات مرزی با [[استان فارس]] و همچنین داخل [[استان فارس]] سرچشمه میگیرد و در استان بوشهر رودخانههای دشت پلنگ، باغان، سِنا و رود شورِ خورموج به آن میپیوندند<ref> سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4 (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص283 (نقشههای شماره 1، 7 و 10)</ref>.در حوضه آبریز کُل ـ مهران که قسمت کوچکی از جنوب استان بوشهر در آن واقع است، بجز رودخانه نای بند که به خلیج نای بند در نزدیکی بندر عسلویه میریزد، رودخانه مهم دیگری وجود ندارد<ref> | استان بوشهر در قسمت کوچکی از حوضه بزرگ آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان قرار گرفته است و به طور دقیقتر، این استان در بخشهایی از سه زیر حوضه فرعی از حوضه آبریز اصلی فوق، یعنی زیر حوضههای حِلّه، مُند و کُل ـ مهران واقع شده است. در زیر حوضه حِلّه که در شمال استان بوشهر و در بخش ساحلی آن قرار دارد، رودهای دَرّه آبداری (در جنوب بندر دیلم)، دَرّه گُپ در کنار بندر گناوه، رودشور، رود حِلّه که از پیوند دو رودخانه دالَکی و شاپور تشکیل شده و در فاصله بندرگناوه و بوشهر به [[خلیج فارس]] میریزند، و بالاخره رود اَهْرَم واقع در جنوب شهر اَهْرَم، جاری هستند و همه آنها به [[خلیج فارس]] منتهی میشوند. در زیر حوضه مُند، پرآبترین رود استان یعنی رود مُند جاری است که مانند بقیه رودهای استان از ارتفاعات مرزی با [[استان فارس]] و همچنین داخل [[استان فارس]] سرچشمه میگیرد و در استان بوشهر رودخانههای دشت پلنگ، باغان، سِنا و رود شورِ خورموج به آن میپیوندند<ref> سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4 (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص283 (نقشههای شماره 1، 7 و 10)</ref>.در حوضه آبریز کُل ـ مهران که قسمت کوچکی از جنوب استان بوشهر در آن واقع است، بجز رودخانه نای بند که به خلیج نای بند در نزدیکی بندر عسلویه میریزد، رودخانه مهم دیگری وجود ندارد<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان بوشهر'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 23.</ref>. | ||
واحد جلگهای استان، به شکل نواری کم عرض در ساحل [[خلیج فارس]] کشیده شده است. این جلگه دنباله جلگۀ خوزستان است که از آبرفت رودخانههای منتهی به [[خلیج فارس]] تشکیل شده است. جلگه بوشهر دارای عرض کم است و فقط در مصّب رودخانهها از جمله رودهای شاپور و دالَکی و مُند به 70 تا 120 کم میرسد. به سبب خاک حاصلخیز و آب کافی این جلگه، بیشتر فعالیتهای کشاورزی استان در آن انجام میگیرد<ref> | واحد جلگهای استان، به شکل نواری کم عرض در ساحل [[خلیج فارس]] کشیده شده است. این جلگه دنباله جلگۀ خوزستان است که از آبرفت رودخانههای منتهی به [[خلیج فارس]] تشکیل شده است. جلگه بوشهر دارای عرض کم است و فقط در مصّب رودخانهها از جمله رودهای شاپور و دالَکی و مُند به 70 تا 120 کم میرسد. به سبب خاک حاصلخیز و آب کافی این جلگه، بیشتر فعالیتهای کشاورزی استان در آن انجام میگیرد<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان بوشهر'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص4.</ref>. | ||
استان بوشهر تحت تأثیر توده هوای غربی که منشأ آن اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه است، توده هوای سودانی که بر فراز کشور سودان شکل میگیرد و توده هوای گرم عربستان که از روی ماسهزارهای شبه جزیره عربستان به سوی ایران میوزد، قرار دارد. حاصل تأثیرگذاری این تودههای هوا گرمای شدید و رطوبت نسبی بالا در نواحی ساحلی، گرمای شدید و رطوبت نسبی کم در نواحی داخلی و هوای شرجی در استان است<ref> | استان بوشهر تحت تأثیر توده هوای غربی که منشأ آن اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه است، توده هوای سودانی که بر فراز کشور سودان شکل میگیرد و توده هوای گرم عربستان که از روی ماسهزارهای شبه جزیره عربستان به سوی ایران میوزد، قرار دارد. حاصل تأثیرگذاری این تودههای هوا گرمای شدید و رطوبت نسبی بالا در نواحی ساحلی، گرمای شدید و رطوبت نسبی کم در نواحی داخلی و هوای شرجی در استان است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان بوشهر'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص5.</ref>. | ||
استان بوشهر دارای مرز مشترک طولانی با [[خلیج فارس]] است و از این رو زندگی و معیشت مردم و فرهنگ و تاریخ این سرزمین با دریا پیوندی عمیق و دیرینه دارد. ساکنان روستاها و شهرهای نزدیک به دریا علاوه بر اشتغال در بخشهای کشاورزی و دامداری و برخی از فعالیتهای شهری، به کار صیادی، تجارت و حمل و نقل دریایی و صنایعی که به نوعی به دریا مربوط میشود، مشغول هستند. | استان بوشهر دارای مرز مشترک طولانی با [[خلیج فارس]] است و از این رو زندگی و معیشت مردم و فرهنگ و تاریخ این سرزمین با دریا پیوندی عمیق و دیرینه دارد. ساکنان روستاها و شهرهای نزدیک به دریا علاوه بر اشتغال در بخشهای کشاورزی و دامداری و برخی از فعالیتهای شهری، به کار صیادی، تجارت و حمل و نقل دریایی و صنایعی که به نوعی به دریا مربوط میشود، مشغول هستند. | ||
بندرهای دِیْلَم، امام حسن، گَناوه، ریگ، بوشهر، دَلْوار، دَیرّ، کَنْگان، طاهری، عَسَلویه و... از بندرهای مهم استان بوشهر هستند که غالباً دارای تأسیسات و امکانات صیادی، گمرکی و تجارت و رفت و آمد کشتیها به بندرهای داخلی و خارجی است<ref>'''''اطلس راهنمای استانهای ایران'''''. | بندرهای دِیْلَم، امام حسن، گَناوه، ریگ، بوشهر، دَلْوار، دَیرّ، کَنْگان، طاهری، عَسَلویه و... از بندرهای مهم استان بوشهر هستند که غالباً دارای تأسیسات و امکانات صیادی، گمرکی و تجارت و رفت و آمد کشتیها به بندرهای داخلی و خارجی است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. اطلس راهنمای استانهای ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 16 (نقشه استان بوشهر).</ref><ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان بوشهر'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 13-8.</ref>. | ||
سرزمینی که اکنون استان بوشهر نام دارد، دارای حیاتی پرماجرا و تاریخی پر فراز و نشیب داشته است. این خطه را با نامهای گوناگونی مانند ابوشهر، بُخْت اردشیر، ریشهر، لیان(Liyan) و ... نیز میشناختهاند | سرزمینی که اکنون استان بوشهر نام دارد، دارای حیاتی پرماجرا و تاریخی پر فراز و نشیب داشته است. این خطه را با نامهای گوناگونی مانند ابوشهر، بُخْت اردشیر، ریشهر، لیان(Liyan) و ... نیز میشناختهاند<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه''''' '''''تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور.''''' چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص177 و 178.</ref>. به هنگام اقتدار دولت عیلام و پیش از مهاجرت آریاییها به ایران، بوشهر در جنوبیترین قسمت حوزه نفوذ آن دولت، واقع شده بود. مدارک تاریخی مانند سنگ نبشتۀ کشف شده در شهر باستانی لیان در نزدیکی بوشهر امروزی این واقعیت را آشکار میسازد<ref>هینتس، والتر. '''''دنیای گمشده اعیلام'''''. ترجمه فیروز فیروزنیا، چ3. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 42، 43 و 84.</ref>. پس از سقوط [[ایلامیان|دولت عیلام]]، سلسلههای ایرانی، یونانیها، اعراب، پرتغالیها و انگلیسیها هر یک آثاری از خود در سواحل این استان و جزایر آن بر جای گذاشتهاند. | ||
استان کنونی بوشهر و مناطق ساحلی آن در دوره اسلامی همواره بخشی از ایالت فارس به شمار میرفته است و در تقسیمات کشوری عصر مشروطیت و پس از آن نیز همین گونه بوده است؛ در 1333ش فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس به مرکزیت بوشهر تشکیل شد. در 1346، این فرمانداری کل در فرمانداری کل بنادر و جزایر عمان ادغام و استان کنونی بوشهر، زیر پوشش فرمانداری کل بنادر و جزایر و سواحل [[خلیج فارس]] و دریای عمان به مرکزیت بندرعباس، قرار گرفت و مجدداً در 1349، شهرستانهای بوشهر و دشتستان از فرمانداری کل مذکور جدا و فرمانداری کل بوشهر به مرکزیت بوشهر تأسیس شد. سرانجام هم در 25 مهرماه 1352 فرمانداری کل بوشهر به استان بوشهر تبدیل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 62، 77، 81، 82، 85، 90، 97، 99 و 100.</ref>. | استان کنونی بوشهر و مناطق ساحلی آن در دوره اسلامی همواره بخشی از [[استان فارس|ایالت فارس]] به شمار میرفته است و در تقسیمات کشوری [[نهضت مشروطه|عصر مشروطیت]] و پس از آن نیز همین گونه بوده است؛ در 1333ش فرمانداری کل بنادر و جزایر [[خلیج فارس]] به مرکزیت بوشهر تشکیل شد. در 1346، این فرمانداری کل در فرمانداری کل بنادر و جزایر عمان ادغام و استان کنونی بوشهر، زیر پوشش فرمانداری کل بنادر و جزایر و سواحل [[خلیج فارس]] و دریای عمان به مرکزیت بندرعباس، قرار گرفت و مجدداً در 1349، شهرستانهای بوشهر و دشتستان از فرمانداری کل مذکور جدا و فرمانداری کل بوشهر به مرکزیت بوشهر تأسیس شد. سرانجام هم در 25 مهرماه 1352 فرمانداری کل بوشهر به استان بوشهر تبدیل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 62، 77، 81، 82، 85، 90، 97، 99 و 100.</ref>. | ||
استان بوشهر در سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، دارای 675/743 تن جمعیت بود که در 1384 طبق پیشبینیها به 116/816 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''سالنامه آماری کشور 1383.''''' تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص69 و 70.</ref>. | استان بوشهر در سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، دارای 675/743 تن جمعیت بود که در 1384 طبق پیشبینیها به 116/816 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''سالنامه آماری کشور 1383.''''' تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص69 و 70.</ref>. | ||
در سالهای پس از جنگ عراق با | در سالهای پس از [[جنگ ایران و عراق|جنگ عراق با ایران]]، استان بوشهر به لحاظ امکانات ارتباطی آن، تأسیسات دریایی و طرح ساخت و سازهای عمرانی که در بندرهای آن، از جمله در عَسَلویه، در حال اقدام است، و نیز توسعه مراکز آموزشی و رفاهی آن به صورت یکی از استانهای فعّال در زمینه توسعه اجتماعی و اقتصادی درآمده است. | ||
استان بوشهر به لحاظ داشتن جاذبههای طبیعی و آثار تاریخی، یکی از مناطق مستعد ایران برای توسعه گردشگری است. داشتن 620 کم ساحل زیبا با آب و هوای متنوع، وجود چشمهها و آب گرمهای معدنی، جنگل، نخلستان و جزیرههای متعدد در میان جاذبههای طبیعی استان است. | استان بوشهر به لحاظ داشتن جاذبههای طبیعی و آثار تاریخی، یکی از مناطق مستعد ایران برای توسعه گردشگری است. داشتن 620 کم ساحل زیبا با آب و هوای متنوع، وجود چشمهها و آب گرمهای معدنی، جنگل، نخلستان و جزیرههای متعدد در میان جاذبههای طبیعی استان است. | ||
عمارت ملک، مدرسه سعادت و دیگر بناهای تاریخی در بافت قدیمی شهر بوشهر، آثار بر جای مانده در خارک، آثار تاریخی شهر برازجان نظیر کاروانسرای مشیرالملک که بزرگترین بنای تاریخی استان بوشهر محسوب میشود، و نیز خانه رئیسعلی دِلْواری در شهر دِلْوار و برخی آثار تاریخی متعلق به دوره پیش از اسلام مانند کاخ کوروش در برازجان و گوردختر منسوب به دختر یا خواهر کوروش در بخش ارم در میان آثار تاریخی استان بوشهر است<ref>'''''جغرافیای استان بوشهر'''''. | عمارت ملک، مدرسه سعادت و دیگر بناهای تاریخی در بافت قدیمی شهر بوشهر، آثار بر جای مانده در خارک، آثار تاریخی شهر برازجان نظیر کاروانسرای مشیرالملک که بزرگترین بنای تاریخی استان بوشهر محسوب میشود، و نیز خانه رئیسعلی دِلْواری در شهر دِلْوار و برخی آثار تاریخی متعلق به دوره پیش از اسلام مانند کاخ کوروش در برازجان و گوردختر منسوب به دختر یا خواهر کوروش در بخش ارم در میان آثار تاریخی استان بوشهر است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان بوشهر'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 74-60.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
* [[استان فارس|فارس]] | * [[استان فارس|فارس]] | ||
* [[استان هرمزگان|هرمزگان]] | * [[استان هرمزگان|هرمزگان]] | ||
* [[جنگ ایران و عراق]] | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۵: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۴۷
بوشهر، استانی در جنوب غربی ایران و در کرانه خلیج فارس و به مرکزیت شهری به همین نام که بندری است از بندرهای بزرگ و معروف ایران در خلیج فارس.
استان بوشهر از شرق و جنوب شرق با استانهای فارس و هرمزگان، از جنوب و غرب با آبهای خلیج فارس و از شمال با استانهای کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان همسایه است[۱].
استان بوشهر با 23168کم وسعت که 4/1 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل میدهد، دارای مختصات جغرافیایی 16َ˚27 تا 18َ˚30 عرض شمالی و 06َ˚50 تا 56َ˚52 طول شرقی است[۲]. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری ایران، دارای 9 شهرستان، 22 بخش، 43 دهستان و 29 شهر است. شهرستانهای استان بوشهر عبارتند از: دِیلم، گَناوه، بوشهر (مرکز استان)، تَنگستان (به مرکزیت اَهْرَم)، دشتی (به مرکزیت خورموج)، دَیِّر، کَنْگان، جَم و دشتستان (به مرکزیت بُرازجان). در میان شهرستانهای استان، فقط دو شهرستان جَم و دشتستان مرز مشترک با خلیج فارس و دسترسی مستقیم به آب دریا ندارند[۱]. استان بوشهر دارای جزیرههای متعددی در خلیج فارس است که جزیره خارک با داشتن بزرگترین پایانه صادراتی نفت خام ایران، خاورمیانه و خلیج فارس[۳]،وسیعترین و مشهورترین آنهاست. استان بوشهر از نگاه جغرافیایی طبیعی و شکل ناهمواریها، دارای دو واحد کاملاً مشخص و متمایز است. دو رشته کوه عمده و موازی با هم در سراسر استان، مناطق کوهستانی استان بوشهر را از دیگر مناطق آن جدا کرده است.
در نقشه طبیعی استان بوشهر، رشته کوه اصلی که دنباله رشته کوه زاگرس است، از شمال استان، حدود رودخانه دالَکی شروع شده و پس از پیمودن مناطق شرقی استان و در مرز با استان فارس، تا جنوب شهرستان جم که جنوبیترین قسمت استان بوشهر است، ادامه مییابد. در این رشته کوه، کوههای خورموج (= خُرموُج) به ارتفاع 1950م نَخا به ارتفاع 1793م و کوه سیاه به ارتفاع 1691م بلندترین قلهها در شمال و مرکز استان و کوه هَفْچِن به ارتفاع 1600م بلندترین کوه در جنوب استان هستند. در بخش مرکزی استان بوشهر و در نزدیکی ساحل، رشته کوه مستقل و کم ارتفاع دیگری به چشم میخورد که مُند نام دارد و دارای 798م ارتفاع است[۴].
استان بوشهر در قسمت کوچکی از حوضه بزرگ آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفته است و به طور دقیقتر، این استان در بخشهایی از سه زیر حوضه فرعی از حوضه آبریز اصلی فوق، یعنی زیر حوضههای حِلّه، مُند و کُل ـ مهران واقع شده است. در زیر حوضه حِلّه که در شمال استان بوشهر و در بخش ساحلی آن قرار دارد، رودهای دَرّه آبداری (در جنوب بندر دیلم)، دَرّه گُپ در کنار بندر گناوه، رودشور، رود حِلّه که از پیوند دو رودخانه دالَکی و شاپور تشکیل شده و در فاصله بندرگناوه و بوشهر به خلیج فارس میریزند، و بالاخره رود اَهْرَم واقع در جنوب شهر اَهْرَم، جاری هستند و همه آنها به خلیج فارس منتهی میشوند. در زیر حوضه مُند، پرآبترین رود استان یعنی رود مُند جاری است که مانند بقیه رودهای استان از ارتفاعات مرزی با استان فارس و همچنین داخل استان فارس سرچشمه میگیرد و در استان بوشهر رودخانههای دشت پلنگ، باغان، سِنا و رود شورِ خورموج به آن میپیوندند[۵].در حوضه آبریز کُل ـ مهران که قسمت کوچکی از جنوب استان بوشهر در آن واقع است، بجز رودخانه نای بند که به خلیج نای بند در نزدیکی بندر عسلویه میریزد، رودخانه مهم دیگری وجود ندارد[۶].
واحد جلگهای استان، به شکل نواری کم عرض در ساحل خلیج فارس کشیده شده است. این جلگه دنباله جلگۀ خوزستان است که از آبرفت رودخانههای منتهی به خلیج فارس تشکیل شده است. جلگه بوشهر دارای عرض کم است و فقط در مصّب رودخانهها از جمله رودهای شاپور و دالَکی و مُند به 70 تا 120 کم میرسد. به سبب خاک حاصلخیز و آب کافی این جلگه، بیشتر فعالیتهای کشاورزی استان در آن انجام میگیرد[۷].
استان بوشهر تحت تأثیر توده هوای غربی که منشأ آن اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه است، توده هوای سودانی که بر فراز کشور سودان شکل میگیرد و توده هوای گرم عربستان که از روی ماسهزارهای شبه جزیره عربستان به سوی ایران میوزد، قرار دارد. حاصل تأثیرگذاری این تودههای هوا گرمای شدید و رطوبت نسبی بالا در نواحی ساحلی، گرمای شدید و رطوبت نسبی کم در نواحی داخلی و هوای شرجی در استان است[۸].
استان بوشهر دارای مرز مشترک طولانی با خلیج فارس است و از این رو زندگی و معیشت مردم و فرهنگ و تاریخ این سرزمین با دریا پیوندی عمیق و دیرینه دارد. ساکنان روستاها و شهرهای نزدیک به دریا علاوه بر اشتغال در بخشهای کشاورزی و دامداری و برخی از فعالیتهای شهری، به کار صیادی، تجارت و حمل و نقل دریایی و صنایعی که به نوعی به دریا مربوط میشود، مشغول هستند.
بندرهای دِیْلَم، امام حسن، گَناوه، ریگ، بوشهر، دَلْوار، دَیرّ، کَنْگان، طاهری، عَسَلویه و... از بندرهای مهم استان بوشهر هستند که غالباً دارای تأسیسات و امکانات صیادی، گمرکی و تجارت و رفت و آمد کشتیها به بندرهای داخلی و خارجی است[۹][۱۰].
سرزمینی که اکنون استان بوشهر نام دارد، دارای حیاتی پرماجرا و تاریخی پر فراز و نشیب داشته است. این خطه را با نامهای گوناگونی مانند ابوشهر، بُخْت اردشیر، ریشهر، لیان(Liyan) و ... نیز میشناختهاند[۱۱]. به هنگام اقتدار دولت عیلام و پیش از مهاجرت آریاییها به ایران، بوشهر در جنوبیترین قسمت حوزه نفوذ آن دولت، واقع شده بود. مدارک تاریخی مانند سنگ نبشتۀ کشف شده در شهر باستانی لیان در نزدیکی بوشهر امروزی این واقعیت را آشکار میسازد[۱۲]. پس از سقوط دولت عیلام، سلسلههای ایرانی، یونانیها، اعراب، پرتغالیها و انگلیسیها هر یک آثاری از خود در سواحل این استان و جزایر آن بر جای گذاشتهاند.
استان کنونی بوشهر و مناطق ساحلی آن در دوره اسلامی همواره بخشی از ایالت فارس به شمار میرفته است و در تقسیمات کشوری عصر مشروطیت و پس از آن نیز همین گونه بوده است؛ در 1333ش فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس به مرکزیت بوشهر تشکیل شد. در 1346، این فرمانداری کل در فرمانداری کل بنادر و جزایر عمان ادغام و استان کنونی بوشهر، زیر پوشش فرمانداری کل بنادر و جزایر و سواحل خلیج فارس و دریای عمان به مرکزیت بندرعباس، قرار گرفت و مجدداً در 1349، شهرستانهای بوشهر و دشتستان از فرمانداری کل مذکور جدا و فرمانداری کل بوشهر به مرکزیت بوشهر تأسیس شد. سرانجام هم در 25 مهرماه 1352 فرمانداری کل بوشهر به استان بوشهر تبدیل شد[۱۳].
استان بوشهر در سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، دارای 675/743 تن جمعیت بود که در 1384 طبق پیشبینیها به 116/816 تن رسیده است[۱۴].
در سالهای پس از جنگ عراق با ایران، استان بوشهر به لحاظ امکانات ارتباطی آن، تأسیسات دریایی و طرح ساخت و سازهای عمرانی که در بندرهای آن، از جمله در عَسَلویه، در حال اقدام است، و نیز توسعه مراکز آموزشی و رفاهی آن به صورت یکی از استانهای فعّال در زمینه توسعه اجتماعی و اقتصادی درآمده است.
استان بوشهر به لحاظ داشتن جاذبههای طبیعی و آثار تاریخی، یکی از مناطق مستعد ایران برای توسعه گردشگری است. داشتن 620 کم ساحل زیبا با آب و هوای متنوع، وجود چشمهها و آب گرمهای معدنی، جنگل، نخلستان و جزیرههای متعدد در میان جاذبههای طبیعی استان است.
عمارت ملک، مدرسه سعادت و دیگر بناهای تاریخی در بافت قدیمی شهر بوشهر، آثار بر جای مانده در خارک، آثار تاریخی شهر برازجان نظیر کاروانسرای مشیرالملک که بزرگترین بنای تاریخی استان بوشهر محسوب میشود، و نیز خانه رئیسعلی دِلْواری در شهر دِلْوار و برخی آثار تاریخی متعلق به دوره پیش از اسلام مانند کاخ کوروش در برازجان و گوردختر منسوب به دختر یا خواهر کوروش در بخش ارم در میان آثار تاریخی استان بوشهر است[۱۵].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیجفارس (استان بوشهر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص125.
- ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1. تهران: 1383، گیتاشناسی، ص93.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج4 (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص283 (نقشههای شماره 1، 7 و 10)
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان بوشهر. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 23.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان بوشهر. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص4.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان بوشهر. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص5.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 16 (نقشه استان بوشهر).
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان بوشهر. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 13-8.
- ↑ چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص177 و 178.
- ↑ هینتس، والتر. دنیای گمشده اعیلام. ترجمه فیروز فیروزنیا، چ3. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 42، 43 و 84.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 62، 77، 81، 82، 85، 90، 97، 99 و 100.
- ↑ مرکز آمار ایران. سالنامه آماری کشور 1383. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص69 و 70.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان بوشهر. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 74-60.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون