مزدکی، آئین: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۴

مزدکی، آئین، آئینی با ریشه‌های زرتشتی، دارای گرایش‌های پرهیزگارانه و خواستار عدالت اجتماعی که نهضتی بزرگ در دوران سلطنت قباد ایجاد کرد، ولی به علت سرکوب شدید ناموفق ماند. اکثر مورخین این آئین را به موبدی به نام زرتشت خُرّگان نسبت می‌دهند که به جز تفکرات دینی و فلسفی، افکاری اقتصادی و اجتماعی هم داشت^[۱]. از شخصی بوندوس نام نیز به منزله بنیادگذار این آئین نام برده شده که برخی او را با زرتشت خُرّگان یکی دانسته‌اند و برخی دیگر مخالف این نظرند و مزدک^* را بنیانگذار این جنبش دینی دانسته‌اند^[۲]. آیین مزدکی را می‌توان نهضتی در درون دین زرتشتی دانست که به دلیل پایه دینی‌اش از کمونیسم و سوسیالیسم نو جدا می‌شود^[۳]. نام دیگر آئین مزدکی «درست دینی» است.

آموزه دینی مزدک بر دو اصل روشنی و تاریکی متکی بود. از دیدگاه او نور آگاه و ظلمت کور، حرکت نور ارادی و حرکت ظلمت غیرارادی است^[۴]. بر اثر برخورد دو نیروی تاریکی و روشنایی مدبّرالخیر و مدبّرالشر به وجود آمده است. خدای تعالی بر کرسی در عالم بالا نشسته مانند پادشاهی در این دنیا، و در پیشگاه او 4 نیروی تمییز، فهم، حافظه و سرور ـ مانند 4 طبقه اجتماعی در دوره ساسانی ـ حضور دارند. این 4 نیرو به کمک 7 وزیر کارهای جهان را اداره و اینان نیز در دایره‌ای از 12 نیروی روحانی عمل می‌کنند. خدای تعالی به یاری کلام و حروف فرمان می‌راند^[۵]. مزدک برای جهان روشنایی به سه عنصر اصلی قائل بود: آب، آتش و خاک^[۶]. این آئین را می‌توان بدعتی در دین زرتشتی دانست. مزدکیان دعوی رسالت نوین نداشتند بلکه نوآوری‌های خود را تأویلات درست اوستا می‌دانستند،^[۷] لکن عناصر دین مانوی^* هم در آن به چشم می‌خورد.

بعد از سرکوب مزدکیان، دنباله این آئین را بیش از همه در خرم‌دینان^* و سپیدجامگان ادوار بعد می‌توان یافت که پیروی بابک و المقنع را می‌کردند و در اساس نظریات مزدکی در مورد اشتراک مال و عدالت در داشتن همسر را حفظ کرده بودند. قرامطه اعصار بعد نیز به علت عقیده به اشتراک در دارایی و داشتن روحیه انقلابی متأثر از مزدکیان بودند.

شاید نقطه اوج تعالیم مزدک در نظر او مبنی بر لزوم برپایی مساوات و عدالت اجتماعی قرار داشته باشد. به اعتقاد مزدک و مزدکیان خداوند ارزاق و اموال را در اختیار مردم گذاشته تا آن را به تساوی بین خود تقسیم کنند، اما بعضی (اقویا) بر بعضی دیگر (ضعفا) ستم کردند و بخش بزرگ ثروت را به خود اختصاص دادند، پس لازم است که بینوایان و ستمدیدگان برای اعاده حق خود قیام کنند و سهم برحق خود را بازستانند^[۸]. همچنین شعار اشتراک در زنان به مزدک نسبت داده شده^[۹] که در حقیقت باید عدالت در دراختیار گرفتن زنان مورد نظر باشد، تا کسانی نتوانند حرمسراهای خود را پر از زنان کنند و کسانی دیگر از اختیار همسر عاجز باشند.

مزدکیان در قیام‌های خود در دوران قباد ساسانی^* در هر دو این جهات کوشیدند، اما شکست خوردند و پس از کشتار بسیار از ایشان، به حیات مخفی و زیرزمینی خود ادامه دادند تا باز در دوران اسلامی با صورت جدید سر بلند کردند.

نیز نگاه کنید به

مزدک

زرتشت

زرتشتی، دین

مآخذ

↑ طبری. تاریخ الرسل و الملوک. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893؛ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244؛ کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107؛ مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، نامه باستان. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364؛ نولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485.
↑ شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33؛ طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص176؛ کریستن سن. ایران... . ص 244-245؛ کلیما، اوتاکر. تاریخ جنبش مزدکیان. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179؛ Yarshater, E., “Mazdakism”, The Cambridge History of Iran. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.
↑ ولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 488.
↑ طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص 179.
↑ بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.
↑ کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 109.
↑ شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 39.
↑ ابن بلخی. فارسنامه. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220؛ ثعالبی‌مرغنی، حسین. غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.
↑ فردوسی. شاهنامه. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.

[1] طبری. تاریخ الرسل و الملوک. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893؛ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244؛ کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107؛ مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، نامه باستان. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364؛ نولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485.

[2] شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33؛ طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص176؛ کریستن سن. ایران... . ص 244-245؛ کلیما، اوتاکر. تاریخ جنبش مزدکیان. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179؛ Yarshater, E., “Mazdakism”, The Cambridge History of Iran. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.

[3] ولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 488.

[4] طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص 179.

[5] بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.

[6] کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 109.

[7] شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 39.

[8] ابن بلخی. فارسنامه. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220؛ ثعالبی‌مرغنی، حسین. غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.

[9] فردوسی. شاهنامه. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''مزدکی، آئین'''، آئینی با ریشه‌های زرتشتی، دارای گرایش‌های پرهیزگارانه و خواستار عدالت اجتماعی که نهضتی بزرگ در دوران سلطنت قباد ایجاد کرد، ولی به علت سرکوب شدید ناموفق ماند. اکثر مورخین این آئین را به موبدی به نام زرتشت خُرّگان نسبت می‌دهند که به جز تفکرات دینی و فلسفی، افکاری اقتصادی و اجتماعی هم داشت.<sup>1</sup> از شخصی بوندوس نام نیز به منزله بنیادگذار این آئین نام برده شده که برخی او را با زرتشت خُرّگان یکی دانسته‌اند و برخی دیگر مخالف این نظرند و [[مزدک]]<sup>*</sup> را بنیانگذار این جنبش دینی دانسته‌اند.<sup>2</sup> آیین مزدکی را می‌توان نهضتی در درون دین زرتشتی دانست که به دلیل پایه دینی‌اش از کمونیسم و سوسیالیسم نو جدا می‌شود.<sup>3</sup> نام دیگر آئین مزدکی «درست دینی» است.
+'''مزدکی، آئین'''، آئینی با ریشه‌های [[زرتشتی، دین|زرتشتی]]، دارای گرایش‌های پرهیزگارانه و خواستار عدالت اجتماعی که نهضتی بزرگ در دوران سلطنت قباد ایجاد کرد، ولی به علت سرکوب شدید ناموفق ماند. اکثر مورخین این آئین را به موبدی به نام زرتشت خُرّگان نسبت می‌دهند که به جز تفکرات دینی و فلسفی، افکاری اقتصادی و اجتماعی هم داشت<ref>طبری. '''''تاریخ الرسل و الملوک'''''. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893؛ کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244؛ کریستن سن، آرتور. '''''سلطنت قباد و ظهور مزدک'''''. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107؛ مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، '''''نامه باستان'''''. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364؛ نولدکه، تئودور. '''''تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان'''''. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485. </ref>. از شخصی بوندوس نام نیز به منزله بنیادگذار این آئین نام برده شده که برخی او را با زرتشت خُرّگان یکی دانسته‌اند و برخی دیگر مخالف این نظرند و [[مزدک]]<sup>*</sup> را بنیانگذار این جنبش دینی دانسته‌اند<ref>شکی، منصور. ”درست دینان“، '''''معارف'''''. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33؛ طبری، احسان. '''''برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران'''''. بی جا، آلفا، 1358، ص176؛ کریستن سن. '''''ایران...''''' . ص 244-245؛ کلیما، اوتاکر. '''''تاریخ جنبش مزدکیان'''''. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179؛
-آموزه دینی مزدک بر دو اصل روشنی و تاریکی متکی بود. از دیدگاه او نور آگاه و ظلمت کور، حرکت نور ارادی و حرکت ظلمت غیرارادی است.<sup>4</sup> بر اثر برخورد دو نیروی تاریکی و روشنایی مدبّرالخیر و مدبّرالشر به وجود آمده است. خدای تعالی بر کرسی در عالم بالا نشسته مانند پادشاهی در این دنیا، و در پیشگاه او 4 نیروی تمییز، فهم، حافظه و سرور ـ مانند 4 طبقه اجتماعی در دوره ساسانی ـ حضور دارند. این 4 نیرو به کمک 7 وزیر کارهای جهان را اداره و اینان نیز در دایره‌ای از 12 نیروی روحانی عمل می‌کنند. خدای تعالی به یاری کلام و حروف فرمان می‌راند.<sup>5</sup> مزدک برای جهان روشنایی به سه عنصر اصلی قائل بود: آب، آتش و خاک.<sup>6</sup> این آئین را می‌توان بدعتی در دین زرتشتی دانست. مزدکیان دعوی رسالت نوین نداشتند بلکه نوآوری‌های خود را تأویلات درست اوستا می‌دانستند،<sup>7</sup> لکن عناصر دین مانوی<sup>*</sup> هم در آن به چشم می‌خورد.
+Yarshater, E., “Mazdakism”, '''''The Cambridge History of Iran'''''. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.</ref>. آیین مزدکی را می‌توان نهضتی در درون دین زرتشتی دانست که به دلیل پایه دینی‌اش از کمونیسم و سوسیالیسم نو جدا می‌شود<ref>ولدکه، تئودور. '''''تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان'''''. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 488.</ref>. نام دیگر آئین مزدکی «درست دینی» است.
+آموزه دینی مزدک بر دو اصل روشنی و تاریکی متکی بود. از دیدگاه او نور آگاه و ظلمت کور، حرکت نور ارادی و حرکت ظلمت غیرارادی است<ref>طبری، احسان. '''''برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران'''''. بی جا، آلفا، 1358، ص 179.</ref>. بر اثر برخورد دو نیروی تاریکی و روشنایی مدبّرالخیر و مدبّرالشر به وجود آمده است. خدای تعالی بر کرسی در عالم بالا نشسته مانند پادشاهی در این دنیا، و در پیشگاه او 4 نیروی تمییز، فهم، حافظه و سرور ـ مانند 4 طبقه اجتماعی در دوره ساسانی ـ حضور دارند. این 4 نیرو به کمک 7 وزیر کارهای جهان را اداره و اینان نیز در دایره‌ای از 12 نیروی روحانی عمل می‌کنند. خدای تعالی به یاری کلام و حروف فرمان می‌راند<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.</ref>. مزدک برای جهان روشنایی به سه عنصر اصلی قائل بود: آب، آتش و خاک<ref>کریستن سن، آرتور. '''''سلطنت قباد و ظهور مزدک'''''. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 109. </ref>. این آئین را می‌توان بدعتی در دین زرتشتی دانست. مزدکیان دعوی رسالت نوین نداشتند بلکه نوآوری‌های خود را تأویلات درست اوستا می‌دانستند،<ref>شکی، منصور. ”درست دینان“، '''''معارف'''''. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 39.</ref> لکن عناصر دین مانوی<sup>*</sup> هم در آن به چشم می‌خورد.
 بعد از سرکوب مزدکیان، دنباله این آئین را بیش از همه در خرم‌دینان<sup>*</sup> و سپیدجامگان ادوار بعد می‌توان یافت که پیروی بابک و المقنع را می‌کردند و در اساس نظریات مزدکی در مورد اشتراک مال و عدالت در داشتن همسر را حفظ کرده بودند. قرامطه اعصار بعد نیز به علت عقیده به اشتراک در دارایی و داشتن روحیه انقلابی متأثر از مزدکیان بودند.
-شاید نقطه اوج تعالیم مزدک در نظر او مبنی بر لزوم برپایی مساوات و عدالت اجتماعی قرار داشته باشد. به اعتقاد مزدک و مزدکیان خداوند ارزاق و اموال را در اختیار مردم گذاشته تا آن را به تساوی بین خود تقسیم کنند، اما بعضی (اقویا) بر بعضی دیگر (ضعفا) ستم کردند و بخش بزرگ ثروت را به خود اختصاص دادند، پس لازم است که بینوایان و ستمدیدگان برای اعاده حق خود قیام کنند و سهم برحق خود را بازستانند.<sup>8</sup> همچنین شعار اشتراک در زنان به مزدک نسبت داده شده<sup>9</sup> که در حقیقت باید عدالت در دراختیار گرفتن زنان مورد نظر باشد، تا کسانی نتوانند حرمسراهای خود را پر از زنان کنند و کسانی دیگر از اختیار همسر عاجز باشند.
+شاید نقطه اوج تعالیم مزدک در نظر او مبنی بر لزوم برپایی مساوات و عدالت اجتماعی قرار داشته باشد. به اعتقاد مزدک و مزدکیان خداوند ارزاق و اموال را در اختیار مردم گذاشته تا آن را به تساوی بین خود تقسیم کنند، اما بعضی (اقویا) بر بعضی دیگر (ضعفا) ستم کردند و بخش بزرگ ثروت را به خود اختصاص دادند، پس لازم است که بینوایان و ستمدیدگان برای اعاده حق خود قیام کنند و سهم برحق خود را بازستانند<ref>ابن بلخی. '''''فارسنامه'''''. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220؛ ثعالبی‌مرغنی، حسین. '''''غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم'''''. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.</ref>. همچنین شعار اشتراک در زنان به مزدک نسبت داده شده<ref>فردوسی. '''''شاهنامه'''''. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.</ref> که در حقیقت باید عدالت در دراختیار گرفتن زنان مورد نظر باشد، تا کسانی نتوانند حرمسراهای خود را پر از زنان کنند و کسانی دیگر از اختیار همسر عاجز باشند.
 مزدکیان در قیام‌های خود در دوران قباد ساسانی<sup>*</sup> در هر دو این جهات کوشیدند، اما شکست خوردند و پس از کشتار بسیار از ایشان، به حیات مخفی و زیرزمینی خود ادامه دادند تا باز در دوران اسلامی با صورت جدید سر بلند کردند.
+== نیز نگاه کنید به ==
+[[مزدک]]
-'''مآخذ:'''
+[[زرتشت]]
--    طبری. '''''تاریخ الرسل و الملوک'''''. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893؛ کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244؛ همو. '''''سلطنت قباد و ظهور مزدک'''''. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107؛ مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، '''''نامه باستان'''''. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364؛ نولدکه، تئودور. '''''تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان'''''. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485.
--    شکی، منصور. ”درست دینان“، '''''معارف'''''. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33؛ طبری، احسان. '''''برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران'''''. بی جا، آلفا، 1358، ص176؛ کریستن سن. '''''ایران...''''' . ص 244-245؛ کلیما، اوتاکر. '''''تاریخ جنبش مزدکیان'''''. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179؛
-Yarshater, E., “Mazdakism”, '''''The Cambridge History of Iran'''''. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.
--    نولدکه. همان. ص 488.
--    طبری. همان'''''.''''' ص 179.
--    بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.
--    کریستن سن. '''''سلطنت...''''' . ص 109.
--    شکی. همان. ص 39.
--    ابن بلخی. '''''فارسنامه'''''. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220؛ ثعالبی‌مرغنی، حسین. '''''غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم'''''. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.
+[[زرتشتی، دین]]
--    فردوسی. '''''شاهنامه'''''. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.
+== '''مآخذ''' ==