داروغه
داروغه، عنوان یكی از مناصب حكومتی در دورههای مختلف تاریخ اجتماعی ایران.
نخستین بار اصطلاح داروغه (واژه مغولی به معنای رئیس) در دوره مغولهای ایلخانی (654- 750ق/ 1256- 1349م) پدید آمد و رفته رفته جایگزین اصطلاح شحنه (نگهبان و پاسبان شهر) شد و تا اوایل دوره مشروطیت (1324ق/ 1906م) پایدار باقی ماند.1 مقام صاحب این شغل در سدههای 7 و 8ق/ 13 و 14م برابر با مقام صاحب شُرطه (حاكم پایتخت و مسئول نظم شهر) در دوران خلافت بود.2
در دوره صفوی داروغگی منصبی شبیه شهردار شهر،3 و جزو دیوانبیگی بود و محافظت از شهر و خارج شهر را برعهده داشت.4 داروغه در دورههای تاریخی مختلف به صاحب منصبهای گوناگون نیز گفته میشده است، مانند حكام شهرها، حكام پایتخت، سرپرست منشیان ادارات، سرپرست فراشخانه (داروغه فراشخانه) و دفترخانه (داروغه دفترخانه)5 و رئیس شبگردان و پاسبانان شهر یا نظمیه (شهربانی).6 بازارهای شهرهای بزرگ نیز داروغه داشتند كه بر امور بازار نظارت میكردند.7 در دوره قاجار داروغگان بازار مانند مُحتَسِب*،گرانفروشان را تنبیه و جریمه میكردند.8 زندان شهر تهران هم زیر نظر داروغه بود.9 در عاشورای هر سال داروغه بازار شهر تهران در سبزه میدان مینشست و دستههای عزاداری محلهها از برابر او میگذشتند و برخی از مردم برای آزادی زندانیانشان نزد او شفاعت میكردند.10
مآخذ:
1. Lambton, A. k., "The Evolution of the Office of Darugheh". Revue Iranienne ďAnthropologie. Tehran: Institute ďAnthropologie, 3éme anné Noos. 1-6 Arril septembre 1959, p.1.
2. پطروشفسكی، ایلیا پاولویچ. اسلام در ایران. ترجمه كریم كشاورز، تهران: پیام، 1354ش، 210.
3. Lambton, ibid.
4. تذكرهالملوك. به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: بینا، 1332ش، 48.
5. مینورسكی، ولادمیر. سازمان اداری حكومت صفوی. ترجمه مسعود رجبنیا، تهران: زوار، 1334ش، 136؛ عالم آرای صفوی. به كوشش یدالله شكری، تهران: انتشارات اطلاعات، 1363ش، 247؛ تذكرهالملوك. 58- 59؛ Lambton, 4.
6. مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیركبیر، 1345ش، 1/940.
7. Lambton, 6.
8. دالمانی، رنه. سفرنامه از خراسان تا بختیاری. ترجمه فرهوشی (مترجم همایون)، تهران: ابنسینا، 1335ش، 105.
9. نجمی، ناصر. دارالخلافه تهران. امیركبیر، 1352ش، 155.
10. Lambton, 6
نیزنك: لمتون، ا. ك. اس. «منصب داروغه ـ تاریخچه آن». ترجمه حسن كامشاد، مجله مردمشناسی. تهران: انتشارات اداره كل هنرهای زیبای كشور، 1338ش، 36- 46؛ كمپفر، انگلبرت. «داروغه پایتخت»، سفرنامه كمپفر. ترجمه كیكاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی، 1360ش، 104- 163- 164؛ نجمی، ناصر. «چهارسوق: پایتخت داروغه شهر، دارالخلافه تهران. تهران: امیركبیر، 1352، 97.
علی بلوکباشی