استان اصفهان
اصفهان، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در مرکز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نامهای سمنان و قم (از شمال)، مرکزی (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختیاری» (از جنوب غرب)، «کهگیلویه و بویراحمد» و فارس (از جنوب) و یزد (از سرتا سر شرق)[۱]. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 کم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمیگیرد[۲]. استان اصفهان با نامهای باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان[۳] و ... همواره به عنوان یکی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد میشود[۴]. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی کشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نامهای شهرستانهای استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، کاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون شهر، چادگان، نجف آباد، خمینیشهر، فلاورجان، مبارکه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مرکزیت دهاقان)، لنجان (به مرکزیت زرین شهر)، تیران و کرون (به مرکزیت تیران)، برخوار و میمه (به مرکزیت شاهین شهر) و اصفهان[۱]. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی که قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیعترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گستردهای از کویر (دشت کویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمک و شورهزارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنههای سرسبز و پر آب آن واقع است[۵]. به طور کلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه کوهستانی و دشتی تقسیم میشود. ناحیه کوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش کوههای زاگرس است که از حدود کوههای گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و کاشان نیز ارتفاعاتی با نام کرکس مشاهده میشود. ناحیه دشتی از آبرفتهای زاینده رود تشکیل شده که با شیب ملایمی تا باتلاق گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگیهای جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش مییابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتیگراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتیگراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلیمتر در ارتفاعات غربی تا 60 میلیمتر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر میکند[۶]. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونهای که حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی کمتر 25 نفر در کیلومتر مربع و در برخی نقاط تراکم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در کیلومتر مربع میرسد[۷]. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضههای طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانکوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه کوهستانی فریدونشهر در غربیترین قسمت استان قرار دارد. کوه کرکس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه کوههای کرکس به شمار میآید[۸]. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبهها و رودخانههای متعددی هستند که به تالابها و کویرهای داخلی و یا به رودها و جریانهای سطحی خارج از استان میپیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مرکزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضههای مذکور عبارتند از[۹]:
- حوضه آبریز زاینده رود
- حوضه آبریز دز
- حوضه آبریز سد پانزده خرداد و دریاچه نمک
- حوضه آبریز کویر
- حوضه آبریز کارون
مهمترین و بزرگترین جریان آب سطحی در استان، زاینده رود است که از منطقه «کوهرنگ» در استان چهارمحال و بختیاری، در دامنههای زردکوه سرچشمه میگیرد و پس از آبیاری بخش وسیعی از استان، نهایتاً به باتلاق گاوخونی در 140 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان منتهی میشود. در سمیرم که منطقهای کوهستانی در جنوب استان است، رودهای قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جریان دارند. همچنین رود مرغاب در 60 کیلومتری غرب نجفآباد از دالان کوه سرچشمه میگیرد و رود دربند که از کوههای فریدون شهر به سوی گلپایگان روان است و رود دیگری به نام گلپایگان (اناربار) به دریاچه نمک (قم) سرازیر میشود. باتلاق گاوخونی در جنوب استان و دریاچه نمک در شمال آن دو عارضه طبیعی دیگر و مهم استان محسوب میشوند که هر کدام نقطه پایانی دو حوضه آبریز هستند. استان اصفهان نیز همچون دیگر استانهای کشور، تا حدودی به واسطه وجود گسلهای متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با این حال با توجه به نقشه پهنهبندی خطر لرزهای ایران که مأخذ آن پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله است[۱۰]، به جز شهر کاشان که در منطقه «خطر خیلی بالا» قرار دارد، بقیه نقاط استان، از جمله مرکز آن در منطقه «خطر پایین» واقع است و قسمتهایی نیز در منطقه خطر «متوسط» و یا «بالا» قرار گرفتهاند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شریانهای وسیع ارتباطی یکی از قطبهای مهم صنعتی ایران است[۱۱] که افزون بر معادن مختلف، فعالیتهای کشاورزی، دامداری و جنگلداری آن نیز به ویژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبی انجام میگیرد. امکانات آموزشی و وجود دانشگاههای مختلف، استان اصفهان را به یکی از مراکز مهم آموزش عالی کشور تبدیل کرده است[۱۲]. استان اصفهان با تنوع اقلیمی و نیز داشتن مراکز مهم فرهنگی و جاذبههای گردشگری به ویژه در شهر اصفهان و کاشان، همه ساله پذیرای صدها هزار مسافر داخلی و خارجی است. انتخاب شهر اصفهان (مرکز استان) در 2006 به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، از سوی سازمان کنفرانس اسلامی، خود حاکی از اهمیت جهانی این شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره بهعنوان «تومان» و «ایالت» و یا ولایتی مهم مطرح بوده است. در دوره معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسیس شد[۱۳] و با تغییراتی که در مرزهای جغرافیای سیاسی خود داشته، هم اکنون پس از تهران و خراسان رضوی سومین استان پرجمعیت و مرکز آن نیز سومین شهر پرجمعیت ایران است. استان اصفهان در سرشماری 1375 دارای 3923255 تن جمعیت بوده است که در 1384 طبق برآوردهای انجام گرفته به 4454596 تن رسیده است[۱۴]. نکته قابل ذکر در ترکیب جمعیتی استان اصفهان، وجود اقوام و پیروان مذاهب مختلف در این استان است. عشایر لر، ترک و گرجیهای مسیحی که با حفظ زبان خویش، در طول حیات چهارصد ساله خود در این استان تماماً به دین اسلام مشرف شدهاند تا ارمنیان مسیحی و کلیمیان، در نقاط شهری و روستایی و مناطق عشایری استان از دیرباز سکونت داشتهاند[۱۵].
نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون
کتابشناسی
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.
- ↑ چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مكانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 167.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.
- ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص8 - 3.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص68.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص18-21.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس ملی ایران. (اطلس زمینشناسی). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص45.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص81-75.
- ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص60 و 77 و 86.
- ↑ الف: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص16 و 19. ب: مركز آمار ایران. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران درسرشماریهای 75- 1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص268.
- ↑ الف: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 11. ب: بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.