ثریا
ثريا؛ هفتهنامة سياسي، اجتماعي و ادبي که در 14 جماديالآخر 1316ق / 2 نوامبر 1898م در قاهره تأسيس گرديد و طي سه دوره به مديريت عليمحمد خان کاشاني و سپس سيدفرجالله حسيني کاشاني در شهرهاي قاهره، تهران و کاشان منتشر شد.
ثرياي قاهره: اين هفتهنامه در مصر در دو دوره انتشار يافته است: دورة اول، از 14 جماديالآخر 1316ق / ؟م تا 20 محرم 1318ق / 20 مه 1900م شامل 16 تا 18 صفحه به صورت سربي انتشار مييافت. عليمحمد خان کاشاني، صاحب امتياز و نويسنده و به شراکت سيدفرجالله حسيني کاشاني گردانندگان آن به شمار ميآمدند. نام نشريه به خط نستعليق درشت نوشته شده بود و در عنوان هر شماره اين عبارتها به چشم ميخورد: «ثريا روزنامهاي است که از هرگونه وقايع پولتيکي و سياسي و علوم و فنون و صنايع و ادبيات و تجارت و غيره بحث ميکند و نيز مقالاتي که به حال دولت و ملت باشد به کمال ممنونيت طبع و نشر مينمايد.». نيز در همان صفحة عنوان قيمت آبونة ساليانة آن در ممالک ايران، عثماني، قفقاز و ساير شهرهاي روسيه و در ممالک فرنگستان و آمريکا و هندوستان و چين، مصر را ذکر ميکرد. عليمحمد خان دربارة تأسيس و نشر روزنامة ثريا در اولين شمارة سال اول، پس از «خطبه» در سبب نگارش ـ «ميهن دوستي، تمدن، تربيت و آگاه کردن هموطنان را از سياستهاي غربيان» انگيزههاي اصلي خود دانسته است. شمارههاي 1 تا 50 در سال اول، در 16 صفحه و به صورت سربي طبع ميگرديد و با آنکه شمارة 51 آغازگرِ سال دوم به شمار ميآمد، امّا به دليل مطابقت نمودن شمارة اولِ سال دوم با تولّد مظفرالدين شاه، از شمارة 51 صرفنظر کرده و به نفع مشترکين جزو سال اول محسوب کردند و شمارة اول سال دوم به تاريخ 16 جماديالثاني 1317ق / 25 اکتبر 1899م چاپ و منتشر شد با اين تفاوت که تعداد صفحات ثرياي سال دوم به 18 افزايش يافت. ظاهراً از سال دوم ثريا در مصر فقط 18 شماره منتشر و سپس توقيف و تعطيل شده است.1
از جمله مندرجات ثريا شامل حوادث ايران، اخبار مفصل ايران و در مواردي اخبار جهان بود. خبرهاي ايران توسط خبرنگاران و موکّلان عليمحمد خان در ايران تهيه ميشد.
بهار سبک نثر عليمحمد خان را به دليل ذوق وي قابل توجه دانسته2 و دربارة سبک نثر جرايد دورة مشروطه بر اين باور است که با وجودي که جرايد فارسي پيش از مشروطه، غالباً به سبک قديم بود و با توجه به اين نکته که مقالات جرايد آن عصر با شيوايي و لطافت، کم عمق بوده؛ اما مقالات عليمحمد خان را بسيار مؤثر، پر حرارت و مفيد ارزيابي کرده و وي را در شمار نويسندگاني آورده است که لغات فرنگي، ترجمة واژگان و تعبيرات خارجي را وارد زبان فارسي کرده است.3 کسروي گفتارهاي تند اين نويسنده را ستوده و ارزش ثريا را قائم به وجود نويسندة آن دانسته است4 و نيز ادوارد براون، ثريا را گرانقدرترين و ارزشمندترين نشرية دورة استبداد محسوب کرده است.5
دورة دوم ثريا در مصر از 20 محرم 1318ق شروع به انتشار کرد صاحب امتياز آن سيدفرجالله حسيني کاشاني، شريک سابق عليمحمد خان، بود. اين هفتهنامه به سبک و سياق سابق انتشار يافت. صدرهاشمي ثريا را تا شمارة 36 سال دوم مورخ 20 جماديالاول 1318ق ديده است و به نظر ايشان، اين هفتهنامه، به علت توقيف در مصر منتشر نگرديد؛6 برخي گفتهاند انتشار ثريا تا 10 رجب همان سال ادمه داشته است.7
2. ثرياي تهران: با مديريت سيدفرجالله به تاريخ 22 رجب 1321ق8 و به روايتي 24 محرم 1321ق9 در تهران انتشار يافت و احتمالاً تا انقلاب مشروطه منتشر ميشده است10 اما ناصرالدين پروين زمان خاتمة آن را 16 ذيحجة 1323ق آورده است. دربارة ثرياي تهران برخي از محققان معاصر نظر مساعد نداشتهاند و آن را نشرية مفيد و وزيني به شمار نياوردهاند.11
3. ثرياي کاشان: هفتهنامة ثريا در کاشان به مديريت و دبيري سيدفرجالله حسيني کاشاني به تاريخ 25 ذيقعدةالحرام 1327ق، / 10 دسامبر 1909م در 4 صفحه به صورت سربي منتشر شد. انتشار ثريا در کاشان مصادف با دوازدهمين سال حيات ثريا بود و بدين علت، در عنوان هر شماره، سال دوازده هم ذکر شده است. سيدفرجالله در مقالة افتتاحية شمارة اول 1327ق پس از يادکردي از شهداي مشروطه «مدنيت، معرفت، حفظ مشروطه و آگاهي از وقايع و حوادث شهري» را از اهداف ثريا به شمار آورده است. ثريا پس از نشر چند شماره دچار تغييراتي اندک گرديد و اين تغييرات به مديرت سيدفرجالله حسيني و دبيري فخرالواعظين انجاميد. ثريا، در هر هفته، دو بار منتشر ميشد و کوشش مدير آن، يوميه کردن اين هفتهنامه بود. محمد صدرهاشمي تا شمارة 12 از سال دوازدهم، مورخ 6 صفر 1328ق را ديده و گزارش کرده است و از طول انتشار و خاتمة آن اظهار بياطلاعي نموده است.12
مآخذ:
1. صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرائد و مجلات ايران. اصفهان: 1363، ج 2، ص 155.
2. بهار. سبکشناسي. تهران: 1369، ج 3، ص 346.
3. همان، ص 401.
4. کسروي، احمد. تاريخ مشروطة ايران. تهران: 1349، ص 41.
5. براون، ادوارد. تاريخ مطبوعات و ادبيات ايران در دورة مشروطيت. محمد عباسي، تهران: 1341، ص 305.
6. صدرهاشمي، ص 155.
7. پروين، ناصرالدين. تاريخ روزنامهنگاري ايرانيان و ديگر پارسينويسان. تهران: مرکز نشر دانشگاهي، 1379، ج 2، ص 402.
8. صدرهاشمي، ص 155.
9. پروين، ص 402.
10. صدرهاشمي، ص 155.
11. کسروي، ص 41؛ پروين، ص 402.
12. صدرهاشمي، ص 158.
جمیله اعظمیان