آسیای بادی
آسیای بادی، یا اسْباد، آسیایی که با نیروی باد گردد و آن را بادْاس و آسیا چرخ نیز نامند.
چرخ باد آسیا به طور قائم بر بام اسخانه، درون حصاری بی سقف با دیوارهای بلند خشتی و گِلی کار گذاشته شده است. یکی از دیوارهها شکافی طولی دارد که باد از آن میگذرد و به چرخ باد میخورد وآن را میگرداند. محور چرخ باد تیری چوبی حدود 6 متر است که سر پائین آن با زائدهای اهنی به گلویسنگِ گَردانِ اسیا وصل است. مردم خواف و روستاهای پیرامون آن چرخباد را «پَر» و حصار را «پَرخانه» و شکاف راه گذر باد را «دَرْگا باد» یا «دَرْباد» مینامند.
در برخی روستاهای خراسان، مانند شاه تقی، آسبادهایی ساختهاند که محور چرخ بادهای پروانهای انها افقی است و با چرخ دندهای فلزی به محوری قائم، که در سنگِ گَردان آسیا متصل است، میپیوندد[۱].
اندیشه بهرهگیری از نیروی باد در گرداندن سنگ آسیا، نخستین بار در میان مردم مشرق زمین پدید آمد. برخی، ایرانیان را مخترع و سازنده آسباد دانستهاند. بنابر گزارشهای تاریخی از سدههای نخستین اسلامی، پیشینه آسیای بادی در ایران به پیش از دوره اسلامی میرسد[۲]. ظاهراً سیستانی ها نخستین ایرانیانی بودند که از نیروی باد در گرداندن چرخهای آسیا استفاده می کردهاند. نویسنده تاریخ سیستان می نویسد:
زمانی که مردم بیشتر نقاط ایران با آسیاهای دستی، ابی غلات و حبوبات را خرد و آرد می کردند، مردم سیستان از آسی برای آس کردن و بالا کشیدن آب از چاه استفاده می کردند[۳].
ظاهراً در آغاز چرخ باد آسیاهای سیستانی در زیر سنگهای آسیا کار گذاشته شدند و بعداً در بالای آنها. بنابر نوشته دمشقی(د 727 ق / 1327 م) مردم سیستان بر روی تپّه یا برجی از برجهای دژ، اتاقکی بر روی اتاقکی دیگر بنا می نهادند، و در اتاقک بالا سنگهای آسیا و در اتاقک زیرین چرخ پره آسیا را می گذاردند. وقتی که باد چرخ را می گرداند، سنگ آسیا نیز به گردش در می آمد. (← طرح اسباد، برگرفته از نخبه الدهر)[۴].
برخی از نویسندگان نیز مردم خراسان را در صنعت اسبادسازی و استفاده از ان همراه و شریک سیستانی ها دانستهاند[۵]. زکریای قزوینی در وصف هرات و شگفتی های این شهر مهم خراسان در سده 7 ق / 13 م) از اسبادهای آن یاد میکند[۶][۷]. هنوز هم در برخی روستاهای بخش شرقی ایران و هرات آسبادها به کارند. بنابر گزارشی در 1342ش، از 75 دستگاه آسیای بادی در روستاینِه سیستان، 50 دستگاه کار می کردهاند[۸]. در1347ش، از 35 اسباد در نِشْتِفان خواف، 30 دستگاه هنوز فعّال بودند[۹].
صنعت اسبادسازی احتمالاً از ایران به سرزمینهای دیگر جهان رفت. نخست برخی کشورهای اسلامی، مانند ترکیه عثمانی و مصر، و سپس برخی کشورهای اروپایی، که با مردم سرزمینهای اسلامی ارتباط داشتند، فن و شیوه ساختن و به کار بردن اسباد را از ایران و مسلمانان فراگرفتند[۱۰]. این نوع آسیاها را تا اواخر سده 8 ق / اوایل 15 م در این سرزمینها «اسیا تُرکی» می نامیدند[۱۱][۱۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ پژوهشهای میدانی مؤلف.
- ↑ مسعودی، ابوالحسن علیبن حسین. مروج الذهب. ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356، 1/677.
- ↑ تاریخ سیستان. به کوشش ملکالشعرای بهار، تهران: زوار، 1339، ص 12.
- ↑ دمشقی، محمد بن ابیطالب. نخبه الدهر. ترجمه حمید طبیبیان، تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران، 1357، ص 308-311.
- ↑ حبیبی، عبدالحی. تاریخ افغانستان بعد از اسلام. کابل: انجمن تاریخ افغانستان، 1345، ص 470.
- ↑ قزوینی، زکریا بن محمد. اثارالبلاد. بیروت: 1380ق، ص 481.
- ↑ لسترنج، گای. سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: مرکز انتشارات علمیو فرهنگی، 1364، ص 435.
- ↑ Wulf, Hans E. The Traditional Crafts of Persia. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 286.
- ↑ پژوهشهای میدانی مؤلف.
- ↑ یادداشت مؤلف.
- ↑ روسو، پییر. تاریخ صنایع و اختراعات. ترجمه حسن صفاری. تهران: امیرکبیر، 1358، ص 139.
- ↑ تلخیص: بلوکباشی، علی. «اسیایبادی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/374-376.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی