هدایه المتعلمین فی الطب
هدایه المتعلمین فی الطب، کهنترین اثر علمی موجود به زبان فارسی و یکی از کهنترین متون فارسی موجود (دیدگاه پژوهشگرانی که الأبنیه عن حقایق الأدویه٭ ابومنصور موفق هروی را کهنتر از این کتاب میدانند درست نیست[۱][۲]) نوشته ابوبکر ربیع بن احمد اخوینی بخاری، پزشک ایرانی سده 4 ق / ؟ م که آن را برای پسر خود و بر اساس تجربیات 30 ساله خود در پزشکی نوشته است[۳].
اخوینی، چنان که خود در هدایه المتعلمین تأکید کرده پزشکی را نزد ابوالقاسم طاهر بن محمد بن ابراهیم مقانعی رازی ـ که خود شاگرد ابوبکر محمد بن زکریای رازی بود ـ فرا گرفته بود و از شیوههای درمانی این دو پیروی میکرد[۴]. در نتیجه این کتاب را باید نخستین و مهمترین اثر فارسی تألیف شده در مکتب پزشکی رازی به شمار آورد (خود رازی به عربی مینوشت). یکی از مهمترین نکات کتاب هدایه المتعلمین توجه وی به ذکر مآخذ است. متأسفانه اغلب دانشمندان دوره اسلامی، توجه چندانی به ذکر مآخذ خود نداشتهاند. و شخصیتهایی چون رازی٭ و ابوریحان بیرونی٭ که همیشه، خود را ملزم به ذکر صاحبان حقیقی آراء میدانستهاند بسیار اندکاند. اما اخوینی بخاری، نه تنها در روشهای درمانی که در شیوه تألیف و ارجاع به مآخذ نیز کم و بیش از رازی پیروی کرده و از مؤلفین آثاری که از آنها بهره برده، یاد کرده است[۵].
اما اخوینی، چنانکه خود نیز بدان تصریح دارد، اصل را بر ذکر مآخذ قرار نداده و تنها در مواردی که درستی آراء پیشینیان را شخصا نیازموده، نام آنان را آورده است. چه وی در اواخر کتاب آورده است: «و لکن من ترا آن چیزها گفتم بدین کتاب کی من آزمودهام. مگر آن که چیزی که گویم فلان چنین میگویذ، آن نیازموده بُوَم، این بدان گفتم تا ترا غلط نیفتد»[۶]. هر چند که در پارهای موارد اخوینی فراموش کرده که مأخذ چیزهای نیازموده را یاد کند[۷]. در هر صورت مقایسه متن کتاب با مآخذ آن، که همگی به زبان عربی است، میتواند نکات ارزشمندی درباره تاریخ زبان فارسی و بهویژه تاریخ ترجمه از عربی به فارسی به دست دهد[۸].
فارسی بودن هدایه المتعلمین و نیز شیوه سهل ممتنع نگارنده در تألیف آن موجب شد که این کتاب، حتی پس از نگارش آثار مهمی چون القانون ابن سینا٭ ارزش و اعتبار خود را از دست ندهد. چندان که نظامی عروضی، در میانه سده 6ق در کتاب چهار مقاله، این کتاب را در زمره کتابهای متوسط الحجم درسی پزشکی و در ردیف الاغراض الطبیه جرجانی٭ یاد کرده است[۹].
این کتاب در 1344 ش به کوشش جلال متینی در کمال دقت و پاکیزگی با حواشی بسیار و مقدمهای مبسوط درباره مؤلف، کتاب و بهویژه اهمیت ادبی آن در مشهد منتشر شده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ افزون بر مقاله الابنیه در همین دانشنامه، نگاه کنید به: کرامتی، «بررسی منابع هدایه المتعلمین فی الطب»، مقالات و بررسیها، جلد 69، تابستان 1380ش، ص 179؛
- ↑ کرامتی، «بحثی دربارۀ منابع الأبنیه عن حقائق الادویه»، فرهنگ، شمارۀ 20-21، زمستان 1375-بهار 1376ش، صص 313-316
- ↑ اخوینی بخاری، هدایه المتعلمین فی الطب، به کوشش جلال متینی، مشهد، 1344ش، ص 14
- ↑ اخوینی بخاری، هدایه المتعلمین فی الطب، به کوشش جلال متینی، مشهد، 1344ش، ص 303.
- ↑ کرامتی، «بررسی منابع هدایه المتعلمین فی الطب»، ص 179.
- ↑ اخوینی بخاری، هدایه المتعلمین فی الطب، به کوشش جلال متینی، مشهد، 1344ش، ص 587.
- ↑ کرامتی، «بررسی منابع هدایه المتعلمین فی الطب»، ص 181.
- ↑ کرامتی، «بررسی منابع هدایه المتعلمین فی الطب»، صص 178-179، چند نکته از این دست در صص 181-182.
- ↑ نظامی عروضی سمرقندی، احمد بن عمر، چهار مقاله، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، 1328ق/1910م ص 70-71
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
یونس كرامتی