میرزا رضاخان طباطبائی نائینی
طباطبائینائینی، میرزا رضاخان (1290ق - 1873م 1305*ش)، ادیب، نمایشنامه نویس، روزنامه نویس و رجل سیاسی دوره قاجار.
میرزا رضا فرزند میرزاحسن خان مستوفی بود و در قریه حصار از توابع ولایت ثلاث نائین به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی را در نائین و حوزه علمیه علوم عربی وادبی و فلسفة قدیم را در حوزه علمیه اصفهان خواند.1 در نهضت مشروطه نقش مهمی بر عهده داشت و عضو «انجمن ولایتی اصفهان» بود و در روزنامهی «انجمن اصفهان» مقاله چاپ میكرد.
پس از آن كه به تهران آمد تحصیلات خود را در مدرسهی آمریكایی تكمیل كرد و با عضویت در «انجمن ادبی ایران» در كنار وحید دستگردی و حسن سمیعی به فعالیتهای گسترده اجتماعی و ادبی دست زد.
در تهران روزنامه «تیاتر»، اولین نشریهی نمایشی را در ایران 4 ربیعالاول 1326 تأسیس كرد.2 سیاست و دیدگاه میرزا رضاخان در راهاندازی این روزنامه، بیان مسائل جامعهی خویش با موضعی انتقادی تند و گزنده بود كه از رهگذر آن بتواند بخشی از واقعیتهای تلخ زمانه را طرح و افشا كند. درك و برداشتهای میرزا رضاخان از رسانهی تئاتر و تأثیر آن بر اجتماع، ساده، روشن و بدون پیرایه است. این ویژگی دیدگاه او را میتوان از نگارش نمایشنامهاش به نام «تیاتر شیخ علی میرزای حاكم ملایر و تویسركان و عروسی با دختر شاه پریان» كه در 11 شماره نشریه درج شده، دریافت.3 در جریان بمباران مجلس، محل روزنامهی او ویران شد و اسباب و اثاثیهی او به غارت رفت و روزنامهی او تعطیل شد. پس از آن، میرزا رضاخان به نمایندگی مردم یزد و نائین برای دورة دوم مجلس انتخاب شد. پس از اتمام دورهی مجلس، به وزارت عدلیه رفت و با سمت مستشار دیوان عالی كشور، دادستان كل خدمت كرد.4 كتابخانة بزرگی دارای چند هزار جلد كتاب خطی و چاپی فراهم آورده بود كه بنابر وصیت او به آستان قدس رضوی اهدا شد.5
در (1305ش) بدرود حیات گفت و نام خود را در تاریخ نمایش ایران، به عنوان نخستین ناشر «روزنامهی تیاتر» ثبت كرد.6
منابع مآخذ:
1- عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران. تهران. نشر گفتار و علمی، 1380، 3/1596؛ نیز: نقش قلم: نشریه هفتگی مركز استان گیلان، ویژه فرهنگ، هنر و ادبیات، شماره 4، 1366، صص 12و 13 و 14؛ اسكویی، مصطفی: سیری در تاریخ تئاتر ایران، تهران، نشر آناهیتا- اسكویی، چاپ اول 1378، ص 214.
2- عاقلی، همانجا، ملكپور، جمشید: ادبیات نمایشی در ایران، تهران، انتشارات توس، زمستان 1363، 2/25.
3- گوران، هیوا: كوششهای نافرجام (سیری درصد سال تیآتری ایران) تهران، انتشارات آگاه، 1360، ص 43.
4. عاقلی، همانجا، ملكپو،ر جمشید: ادبیات نمایشی در ایران. ج 2، همان، صص 214 و 215.
5- نقش قلم: شماره 4،همان، صص 12 تا 14؛ نیز عاقلی، همانجا.
محمود عزیزی