استان مرکزی

مرکزي، نام  استاني در نيمه غربي ايران و به مرکزيت شهر اراک (نيز  اراک).

اين استان از شمال با استان‌هاي تهران و قزوين، از غرب با استان همدان، از جنوب با استان لرستان، از جنوب شرق با استان اصفهان و از شرق با استان قم همسايه است. استان مرکزي با مختصات جغرافيايي َ23  ْ33 تا َ35 ْ35 عرض شمالي و َ48  ْ75 تا َ04  ْ51 طول شرقي و 29406 کم وسعت، 8/1 درصد از مساحت ايران را تشکيل مي‌دهد.

اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات کشوري، داراي 10 شهرستان، 18 بخش، 61 دهستان و 27 شهر است. نام‌هاي شهرستان‌هاي استان عبارتند از اراک، آشتيان، تفرش، خُمين، دِليجان، زرنديه، ساوه، شازند، کُميجان و محلات. تمام شهرستان‌هاي استان به جز شهرستان زرنديه (به مرکزيت مامونيه)، بقيه داراي مرکزيتي همنام با شهرستان خود هستند.³

استان مرکزي، منطقه‌اي کوهستاني و در زاويه تلاقي رشته کوه‌هاي البرز و زاگرس قرار دارد. ناهمواري‌هايي که به اشکال مختلف کوه، کوهپايه، دشت و حتي کوير در استان وجود، در چگونگي شکل‌گيري مراکز انساني و اقتصادي، به صورت شهر، روستا و مناطق عشايري کاملاً موثر بوده‌اند .⁴ پست‌ترين نقاط استان مرکزي با ارتفاع بين

500- 1000م در شمال غربي استان و در جنوب شرقي شهرستان ساوه و در اطراف رودخانه قره‌چاي قرار دارد، که منطقه‌اي همجوار با استان قم را تشکيل مي‌دهد.⁵  بلندترين نقطه استان، قلّه شهباز به ارتفاع 388/3 م در رشته کوه‌هاي راسْوَند (راسبَنْد) در جنوب غربي استان واقع شده است.⁶

پديده چشمگير ديگر در نقشه توپوگرافي[1] (موضوع‌نگاري) استان مرکزي، کوير و فرورفتگي نسبتاً وسيعي در شمال مرکز اداري استان است که اصطلاحاً «چاله اراک» ناميده مي‌شود. حدود 94 درصد از سطح اين چاله پوشيده از نمکزار و حدود 6 درصد ديگر آن را درياچه فصلي کوچکي تشکيل داده که به علت همجواري با روستاي ميقان، کوير ميقان نام گرفته است.⁷ اين کوير يکي از منابع مهم معدني استان مرکزي است که در آن معادن غني سولفات سديم يافت مي‌شود. ظرفيت معادن اين کوير که به هنگام پرآبي به صورت درياچه‌اي با دو جزيره کوچک و بزرگ در مي‌آيد، حدود 8 ميليون تن برآورد شده که بيشترين مقدار آن در سطح جزيره‌هاي مذکور وجود دارد. در مجموع در سطح استان قريب به 500 هزار هکتار اراضي بياباني و کويري به چشم مي‌خورد که شهرستان ساوه بيشترين و شهرستان محلات کمترين ميزان آن را در خود جاي داده است.⁸ حدود 75 درصد از سطح استان مرکزي را هم کوهستان‌ها فرا گرفته‌اند. وجود کوير درشمال و شمال شرق استان و کوهستان‌هاي مرتفع در جنوب و غرب استان، موجب ايجاد تنوع در آب و هواي استان شده، به طوري که جذب رطوب و تعديل دما در مناطق کوهستاني و وجود منابع آبي مناسب موجب رونق کشاورزي و دامداري در مناطق مذکور شده است.⁹

استان مرکزي در زير حوضه درياچه نمک از حوضه آبريز ايران مرکزي قرار دارد. در اين حوضه رودهاي متعددي جريان دارد که رودهاي قره‌چاي و مَزْدَقان (مزلقان) چاي، در شمال استان و قم رود که با نام لعل بار از مناطق جنوبي استان سرچشمه مي‌گيرد، از جمله مهم‌ترين رودهاي استان هستند که همه آنها در نهايت به درياچه نمک (در استان قم) سرازير مي‌شوند. در سال‌هاي اخير سدهاي مخزني ساوه و پانزده خرداد (در نزديکي دليجان) بر روي رودهاي قم‌رود و قره‌چاي با هدف مهار و ذخيره‌سازي آب‌هاي سطحي استان، احداث شده است.¹⁰

استان مرکزي، يکي از پنج قطب صنعتي کشور است که پس از تهران، اصفهان و خوزستان، داراي بيشترين ارزش فعاليت‌هاي صنعتي در سال 1382 بوده است.¹¹ اين استان در سال 1384 نيز همين مقام را داشته است.¹²

محدوده‌اي که امروز از آن به نام استان مرکزي و شهرستان اراک ياد مي‌شود، بخشي از سرزميني بوده که در گذشته به عراق عجم معرف بوده است. حمدالله مستوفي در «ذکر ولايات عراق عجم» مي‌نويسد که: «و آن نُه تومان است و در چهل پاره‌ شهر. و اکثر بلادش هواي معتدل دارد و بعضي به گرمي و بعضي به سردي مايلست. حدودش با ولايات آذربايجان و کردستان و خوزستان و فارس و مَفازه و قُومِس و جيلانات پيوسته است.»¹³

«دارالنصرت قلمرو عراق» در زمان فرمانروايي کريمخان زند، در قانون تقسيمات کشوري مصوب 24 ذيقعده 1325 نيز همان با نام ولايت عراق شناخته مي‌شد تا اينکه در سال 1326، با تاسيس استان مرکزي به مرکزيت تهران بخشي از ولايات مذکور در اين استان جاي گرفت. ¹⁴ در سال 1356 خورشيدي، با جدايي شهرستان‌هاي تهران، کرج و قزوين از استان مرکزي، مرکزيت استان مذکور به شهر اراک منتقل گرديد و اين استان بدون تغيير در نام آن که مناسبتي با شکل‌گيري جديد آن نداشت، مجدداً کوچک‌تر شد و اين بار شهرستان قم از آن منتزع و به صورت يکي از استان‌هاي جديد‌التاسيس کشور در آمد و از آن پس تا حال حاضر، استان مرکزي بدون تغيير در مرزهاي خود، همچنان به عنوان يکي از استان‌هاي سي‌گانه کشور، در تقسيمات کشوري جاي دارد.¹⁵ استان مرکزي در محدوده فعلي خود در سرشماري سال 1375 داراي 812، 228،1 تن جمعيت بود¹⁶ که اين تعداد در سرشماري سال 1385 به 257,351،1 رسيده است.¹⁷  

استان مرکزي افزون بر جاذبه‌هاي تاريخي در مرکز استان (        اراک) و در برخي از شهرهاي آن، به سبب تنوع آب و هوا، از ارتفاعات جنوب و غرب استان و سرچشمه‌هاي رود قره چاي گرفته تا نواحي خوش آب و هواي محلات و چشمه‌هاي آبگرم آن و نيز برخورداري از برخي جاذبه‌هاي ديگر نظير درياچه سد پانزده خرداد و مانند آنها در مجموع داراي زمينه‌هاي مساعدي براي توسعه گردشگري است.¹⁸

نیز نگاه کنید به

• تهران
• اراک
• استان قم
• استان قزوين
• استان همدان
• استان لرستان
• استان اصفهان
• استان قم

مآخذ

1-            

2-            

3-            

4-             سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي کوههاي کشور. ج2.چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1379، ص1.

5-             سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور. ج3 چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1383، ص 256 (نقشه هيدرولوژي و توپوگرافي زير حوضه درياچ نمک).

6-             منبع 4. ص 1.

7-             کلينسکي، دانيل. کويرهاي ايران و خصوصيات ژئو مورفولوژيکي و پالئو کليما تولوژي آن. ترجمه دکتر عباس پاشائي. چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1381، ص49.

8-             سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزش. جغرافيايي استان مرکزي. چ 5. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 19.

9-             همان. ص 5-3.

10-           الف: منبع 5. همانجا

ب: منبع 8.ص 15.  

11-           مرکز آمار ايران. سالنامه آماري کشور (سال 1383) تهران: مرکز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي کشور). 1384' ص 314.

12-            مرکز آمار ايران. در سالنامه آماري کشور (سال 1385). تهران: مرکز آمار ايران (معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي- رياست جمهوري)، 1386، ص 301.

13-           مستفي قزويني، حمدالله. نزهه‌القلوب. به کوشش دکتر محمد دبير سياقي. چ1. قزوين: حديث امروز، 1381، ص 88.

14-            امير احمديان، بهرام. تقسيمات کشوري. چ1 تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383 صص 78، 83، 96،

15-           همان. صص 82، 83 و 101.

16-            منبع 11. ص 86.

17-           منبع 12. ص 103.

18-           الف: منبع 8. صص 59- 50.

ب: شهام، دکتر افشين و مهندس هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. چ2. تهران: طراوت 1384، صص 170- 168.

غلامحسین تکمیل همایون

   

---

[1] - Topography