درخت آسوری
درخت آسوری، منظومهای مفاخرهآمیز به زبان پارتی (پهلوی اشكانی) دربارة مناظره میان درخت خرما و بز.
این اثر كه 800 واژه دارد، كمتر از متنهای پهلوی دیگر دستخوش تصرّف نسخهبرداران شده و صورت شعری آن نسبتاً محفوظ مانده است. شمارة هجاهای ابیات میان 10 و 14 نوسان دارد. ارزش عروضی هر واژه كاملاًمستقل است و به شمارة هجا ربطی ندارد.1
این منظومه كمال جلوة صنعت سؤال و جواب را در شعر پهلوی نشان میدهد.2
در این مناظرة نخل و بز هر یك در فواید و هنرهای خود سخن میگویند. این مناظره میتواند قطعهای از ادبیات تودهای یا پهلوانی ـ درباری باشد.3
اصل آن نخست، سینه به سینه روایت و سپس در زمان ساسانیان به صورت نوشته درآمده است.4
از این منظومه اكنون نسخهای به خط پهلوی در دست است. احتمالاً ایرانیان این نوع ادبی را كه دارای ویژگیهای ادبیات شفاهی است، در زمانهای كهن از بینالنهرین اقتباس كردهاند. برخی این مفاخره را نشانگر تقابل میان نمایندگان دو جامعة دینی مختلف، یعنی دین زردشتی و دین كفرآمیز آشوری و بابلی دانستهاند، اما برخی دیگر آن را جلوهای از تضاد میان دو شیوة زندگی دامداری و كشاورزی شمردهاند. بارتولمه، نخستین كسی بود كه زبان پارتی این متن را كشف كرد.5 ماهیار نوابی این اثر را به زبان فارسی ترجمه و منتشر كرده است.
مآخذ:
1. سمیعی، احمد. ادبیات ساسانی. تهران: دانشگاه آزاد ایران، 1355، ص 42.
2. زرینكوب، عبدالحسین. از گذشته ادبی ایران. تهران: الهدی، 1375، ص61.
3. تاوادیا، ج. زبان و ادبیات پهلوی، فارسی میانه. ترجمة س. نجمآبادی، تهران: دانشگاه تهران، 1355، ص 188.
4. سمیعی، احمد. ادبیات ساسانی. تهران: دانشگاه آزاد ایران، 1355، ص 43.
5. تفضّلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 256-257.
نیز نك: زرشناس، زهره. زبان و ادبیات ایران باستان. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1382، ص 38ـ 39.
ابوالقاسم رادفر