فرهنگ جهانگیری
فرهنگ جهانگیری، كتابی در لغات زبان فارسی، تألیف میر جمالالدین حسین اینجو.
این فرهنگ كامل ترین و مهم ترین فرهنگ با شواهد شعری در قیاس با سایر فرهنگهای پیشین است. میرجمالالدین حسین اینجو یا انجو (د 1035ق / 1626م)، فرزند فخرالدین حسن شیرازی، از امرای اكبرشاه گوركانی (حك 963-1014ق / 1556-1605م) و پسرش جهانگیر شاه (حك 1014-1037ق / 1605-1628م) در 1005ق / 1596م تألیف آن را آغاز كرد و در 1017ق / 1608م آن را به پایان رسانید.1 سپس به تجدید نظر در آن پرداخت و در 1032ق / 1623م نسخة مجددی از آن را فراهم آورد. این مجموعة لغت به نام جهانگیرشاه به فرهنگ جهانگیری شهرت یافت. مؤلف در تدوین آن از 44 فرهنگ و رسالة لغت شناخته شده به زبان فارسی و 9 فرهنگ كه مؤلف آنها ناشناس بوده، بهره برده است.2 روش وی در تحقیق تنها تكیه كردن بر فرهنگها نیست، بلكه در خلال كار، پژوهش، پرسش و فحص نیز كرده و مراجعه به متون نیز داشته و موارد مبهم و متناقض را با هم سنجیده است.3 این فرهنگ، شامل دیباچة مؤلف، یك مقدمه و یك خاتمه است. مقدمة آن خود به دوازده آیین تقسیم میشود. بخش اصلی كتاب، در بیست و چهار باب، حاوی واژگان فارسی سَره با معنی آنها به فارسی است و برای اكثر واژگان شواهد شعری آورده است. بزرگترین نقص فرهنگ جهانگیری ترتیب واژگان آن است، چنان كه مؤلف حرف اول واژگان را اساس كار، یعنی باب و حرف دوم را فصل قرار داه است.4 یكی از مزایای آن جمعآوری الفاظ نواحی ولایات و توجه به لغات زند و پازند است. مؤلفان فرهنگ سُروری، فرهنگ رشیدی و بُرهان قاطع از آن بسیار استفاده كردهاند.5
مآخذ:
1. نقوی، شهریار. فرهنگنویسی فارسی در هندو پاكستان. تهران: ادارة كل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص 81.
2. مرادی، نورالله. مرجعشناسی. تهران: فرهنگ معاصر، 1372، ص 136.
3. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگهای فارسی و فرهنگگونهها. تهران: اسپرك، 1368، ص 118.
4. دانشنامة شبه قاره. به كوشش حسن انوشه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380، (3)، ص 1958.
5. دبیرسیاقی. همان. ص 119 و 120.
نیز نك: حكمت، علیاصغر. «فرهنگ جهانگیری»، لغتنامة دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، 1337ش، مقدمه؛ مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. ج 2، ص 1890.
ابوالقاسم رادفر