هوشنگ گلشیری
گُلشیری، هوشنگ (1316 ـ 1379ش) داستاننویس، منتقد و شاعر.
هوشنگ گلشیری داستاننویس نامدار معاصر در خانوادهای كارگری در اصفهان به دنیا آمد.1 سالهایی از دورة كودكی را تا 1333 در كنار پدر كه از بنایان شركت نفت بود و خانوادهاش در آبادان گذراند و در آن سال به اصفهان بازگشت.2 در 1336 دیپلم ریاضی گرفت و در یك دفتر اسناد رسمی به كار پرداخت. در 1337 به استخدام آموزش و پرورش درآمد3 و تا 1340 در مدارس روستاهای اصفهان به تدریس مشغول بود.4 به سبب علاقه به سرودن شعر و خواندن آثار نویسندگان، به راهنمایی یكی از دوستانش به تدریج با آثار پیشروترین روشنفكران عهد آشنا شد. سپس در دانشكدة ادبیات به تحصیل ادامه داد.5 گلشیری در این دوره كار ادبی خود را با گردآوری فولكلور منطقة اصفهان آغاز كرد و پس از آن شعرها و نقدهایی نوشت. اما به زودی شعر را كنار گذاشت و به طور جدی به داستاننویسی پرداخت.6 در این دوره همراه گروهی از دوستان هنردوست خود انجمنی را پایه گذاری كرد. در دهة چهل برخی از اعضای این انجمن چون ابوالحسن نجفی و محمد حقوقی در تحول شعر و نثر و رواج ساختارگرایی در قالبهای ادبی تأثیر زیادی گذاشتند.7 مجالست گلشیری با انجمن نشینان او را به حزب توده كشاند و همین موجب شد كه در اواخر 1340 به مدت چند ماه به زندان افتاد. در طول مدت حبس، به سبب شناخت عمیق از اعضای حزب توده، بسیاری از داستانهای سیاسی او با جهت گیری علیه این حزب، نطفه بست. پس از آزادی همراه گروهی از جوانان از گروه كهنهسرایان انجمن جدا شد و انجمن دیگری تشكیل داد. انتشار نخستین شمارة مجلة جُنگ اصفهان (1344) از ثمرات این انجمن بود.8 گلشیری در شهریورماه 1341 مدرك لیسانس ادبیات فارسی گرفت و سپس از شهریور 1342 تا اردیبهشت 1353 در دبیرستانهای اصفهان به تدریس پرداخت.9 در همین فاصله چند اثر از او، از جمله شازده احتجاب (1344)، به چاپ رسید.10 شازده احتجاب نخستین داستانی است كه با شیوة تك گویی درونی به فارسی نوشته شده و موفقیت زیادی كسب كرده است.11 فیلمی سینمایی نیز بر اساس این داستان به كارگردانی بهمن فرمان آرا به تصویر آمد.12 گلشیری در اواخر 1352 دوباره دستگیر و شش ماه در زندان به سر برد و به مدت پنج سال حكم تعلیق گرفت. پس از آزادی به تهران آمد. برنده شدن فیلم شازده احتجاب در جشنوارة سینمایی، بر شهرت او افزود. در 1356 با آغاز مجدد فعالیتهای كانون نویسندگان ایران كه گلشیری در آن عضویت داشت، از مجموع 10 شب شعر، هشت جلسة آن در خانة او برگزار شد.13 در همین سال تا 1357 در دانشكدة هنرهای زیبا به صورت حق التدریسی به كار پرداخت. در 1357 به دعوت طرح بینالمللی نویسندگی (Intertional writing program) برای سخنرانی به امریكا رفت.14 مدتی نیز در لندن به سر برد. پس از آمدن امام خمینی (ره) به ایران، او نیز به كشور بازگشت. در 1358 با فرزانة طاهری ازدواج كرد و از آموزش و پرورش اصفهان به دانشكدة هنرهای زیبا انتقال یافت. اما در 1360 او را اخراج كردند. پس از آن با مجلههای آدینه، دنیای سخن و مفید همكاری كرد.15 از 1368 تا 1371 برای سخنرانی و شركت در جلسات ادبی رهسپار امریكا، انگلستان، هلند و آلمان شد. در 1376 نیز به مدت نُه ماه در هلند و شهرهای آلمان جلسات داستان خوانی داشت. در 1377 جایزة صلح اریش ماریا رمارك[1] بدو تعلق گرفت. سرانجام به دنبال مرگ مغزی در بیمارستان ایرانمهر تهران درگذشت.16 مجموعة مثل همیشه (1347)، كریستین و كید (1350)، مجموعة نمازخانة كوچك من (1354)، برّة گمشدة راعی و از جمله داستانهای مشهور وی هستند.17 از گلشیری داستانهای پراكنده، مقالات و گفتگوهای متعددی نیز به چاپ رسید. شازده احتجاب او به زبانهای انگلیسی و فرانسه و داستانهای كوتاهش به زبانهای گوناگون چاپ شده است.18 آوازة گلشیری در خلق داستانهای پیچیدة ذهنی به شیوة جریان سیال ذهن است.19 سبك او از ادبیات متأثر از بوف كور آغاز گردید، اما در نیمة راه، هویت و شكلی مستقل پیدا كرد.20 در زبان شاعرانة گلشیری نیز تأثیراتی از نیما و اخوان ثالث مشهود است.21
مآخذ:
1. عبداللهیان، حمید. كارنامة نثر معاصر. تهران: پایا، چ 1، 1379، ص 113.
2. هم خوانی كاتبان؛زندگی و آثار هوشنگ گلشیری. گردآوردة حسین سناپور، تهران: نشر دیگر، چ 1، 1380، ص 21.
3. همان. ص 43.
4. عبداللهیان، حمید. همان جا.
5. همخوانی كاتبان. ص 21 – 22.
6. عابدینی، حسن. صد سال داستاننویسی در ایران. تهران: نشر تندر، 1368، ج 2، 274.
7. عبداللهیان، حمید. همان جا.
8. همخوانی كاتبان. ص 23.
9. همان. ص 43.
10. همان. ص 24.
11. میرصادقی، جمال. تهران: شفا، 1366، ص 671.
12. یاوری، حورا. «داستان بلند (رمان)»، ادبیات داستانی در ایران زمین. از سری مقالات دانشنامة ایرانیكا، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمة پیمان متین، با مقدمة ابراهیم یونسی، تهران: امیركبیر، 1382، ص 73.
13. همخوانی كاتبان. همان، ص 25 ـ 26.
14. همان. ص 43.
15. همان. ص 26ـ 27.
16. همان. ص 44ـ 46 (به اختصار).
17. عابدینی، حسن. فرهنگ داستاننویسان ایران. تهران: تهران دبیران، 1369، ص 135.
18. همخوانی كاتبان. ص 30ـ 35 (به اختصار).
19. رحیمیان، هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380، ص 243.
20. سپانلو، محمدعلی. نویسندگان پیشرو ایران. تهران: كتاب زمان، چ 1، 1362، ص 119.
21. عامری، رضا. نقشبندان قصة ایرانی (نقد آثار و افكار گلشیری). تهران: ترجمان اندیشه، 1382، ص 273.
و نیز نگ: تسلیمی، علی. گزارههایی در ادبیات معاصر ایران (داستان). تهران: اختران، چ 1، 1383، ص 227ـ230؛ یاحقی، محمدجعفر. جویبار لحظهها. تهران: جامی، چ 1، 1378، ص 283ـ284؛ حسینی، صالح و پویا رضوی، گلشیری كاتب خانه روشنان. تهران: نیلوفر، 1380؛ طاهری مجد، مریم. هوشنگ گلشیری (مجموعه گفتوگوهایی دربارة هوشنگ گلشیری). تهران: روزنگار، 1383.
[1]. Erich Maria Remargue
ابوالقاسم رادفر