حزب توده

توده، حزب، (1320-1362ش)، از اولین حزب‌های کمونیست ایران.

با ظهور افکار مارکسیستی در ایران توسط گروهی که به 53 نفر معروف بود، جنبش کمونیستی در ایران شکل گرفت. پس از کناره‌گیری رضا شاه پهلوی از سلطنت بازماندگان گروه 53 نفر حزب توده ایران را پایه‌گذاری و سلیمان میرزا اسکندری را به دبیر کلی حزب انتخاب کردند. بنیانگذاران حزب توده را روشنفکرانی تشکیل می‌دادند که طی تحصیلاتشان در اروپای غربی از جنبش‌های چپ اروپا الهام گرفته بودند. آنها به دلیل ترس از تکفیر روحانیون و نگرش خصمانه مردم به سوسیالیسم ـ کمونیسم و اتحاد شوروی و ممنوعیت قانون مرام اشتراکی و نیز علاقه به جذب گروه‌های مختلف مردم و عدم اطاعت از رهبران حزب کمونیست ایران، خود را کمونیست نمی‌خواندند.

حزب توده در ابتدای تشکیل یک حزب ملی بود که به دلیل حمایت از بهبود وضع زندگی کارگران و محرومان سبب شد تا بسیاری از روشنفکران و تحصیل‌کردگان ایران از جمله صادق هدایت، ملک‌الشعراء بهار، فریدون توللی و... به این حزب گرایش پیدا کنند. اولین برنامه حزب بر لزوم حراست از قانون اساسی، آزادی‌های مدنی و حقوق انسانی و مقابله با دیکتاتوری و فاشیسم داخلی و خارجی تأکید می‌کرد. تشکیلات منسجم و فعال حزب و نیز حضور برخی از اعضای حزب در مجلس و کابینه قوام در پیشبرد اهداف و گسترش شعبات و شمار اعضا مؤثر واقع شد به طوری که در 1352ش حزب توده شامل 50 هزار عضو اصلی و در مجموع 100 هزار عضو فعال بود و بزرگ‌ترین سازمان سیاسی کشور محسوب می‌شد.

اقدام دولت انگلیس مبنی بر تضعیف حزب توده از طریق یافتن مدارکی دال بر روابط این حزب با شوروی و ایجاد تفرقه در درون حزب و تغییر سیاست قوام و پیروزی دولت بر جنبش‌های تجزیه‌طلبانه سبب تهاجم گسترده دولت به توده‌ای‌ها شد. پس از ترور نافرجام محمدرضا شاه پهلوی در بهمن 1327ش ـ که حزب توده طراح آن معرفی شد ـ رهبران حزب دستگیر شدند و حزب توده با توسل به قانون 1310ش به عنوان سازمان کمونیستی منحل و غیرقانونی اعلام شد.

با این حال حزب از طریق چاپ و انتشار مخفیانه روزنامه‌های مردم، ظفر و رزم و نیز با ایجاد شبکه مخفی در نیروهای مسلح به فعالیت‌های مخفیانه ادامه داد. با گسترش فضای باز سیاسی در دوران نخست‌وزیری دکتر مصدق حزب توانست با انتشار روزنامه مستقل به سوی آینده و نیز با تشکیل سازمان‌ها و انجمن‌های مختلف فعالیت‌های خود را تداوم بخشد و بار دیگر به عنوان نیرویی سیاسی فعالیت کند. در جریان ملی شدن صنعت نفت و قیام 30 تیر فعالیت‌های خود را تشدید کرد. اما پس از کودتای 28 مرداد حزب مجدداً غیرقانونی اعلام شد و رهبران آن به شدت مجازات شدند. سرکوب شدید حزب موجب اختفا یا فرار بسیاری از اعضای حزب به خارج از کشور و عمدتاً به کشورهای بلوک شرق شد و از آنجا حزب به حمایت خود ادامه داد و ارگان سازمان وروزنامه صبح امید و رادیو پیک ایران را در خارج تأسیس کرد که برنامه‌های تبلیغاتی و سیاسی حزب را به زبان فارسی به سوی ایران پخش می‌کرد.  

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نورالدین کیانوری دبیر اول حزب توده و ایرج اسکندری از اعضای هیئت اجرائیه وجمعی از اعضای کمیته مرکزی به ایران بازگشتند و با استفاده از فضای باز سیاسی رسماً به فعالیت پرداختند. اگر چه حزب توده سعی در نزدیک کردن خود به نظام جمهوری اسلامی کرد، اما پس از دستگیری و زندانی شدن رهبران اصلی آن و اعتراف آنان مبنی بر وابستگی حزب به اتحاد جماهیر شوروی، فعالیت حزب بار دیگر ممنوع اعلام شد و اعضای آن دستگیر و زندانی شدند و در 1362ش حزب توده ایران منحل شد.

نیز نگاه کنید به

• کودتای 28 مرداد
• محمدرضا شاه پهلوی
• رضا شاه پهلوی
• انقلاب اسلامی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

الهه جواهری