موسیقی مازندران

محدوده جغرافیایی موسیقی مازندران علاوه بر استان مازندران، برخی از نواحی دیگر را که در تقسیمات کشوری در استان‌های سمنان، گلستان و تهران قرار دارند نیز در بر‌می‌گیرد. به این ترتیب بخش عمده‌ای از ساکنان دو سوی البرز از موسیقی مازندرانی بهره می‌جویند. این پهنه جغرافیایی از نظر قومی نیز بسیار متنوع است. لایه‌هایی از موسیقی ترکمنی^* و خراسانی^* در شرق مازندران و نمودهایی از موسیقی گیلان^* در غرب مازندران هویداست. اقوام مهاجر نیز هر کدام به سهم خویش بر موسیقی مناطقی از مازندران تأثیر گذاشته و تأثیر گرفته‌اند.

موسیقی مازندران را می‌توان در یک تقسیم‌بندی کلّی به سه بخش موسیقی مازندران مرکزی، موسیقی مازندران شرقی و موسیقی مازندران غربی تقسیم کرد. موسیقی علی‌آباد کتول^* اگر چه از نظر فرهنگی در قلمرو موسیقی مازندران محسوب می‌شود امّا با توجه به تقسیمات کشوری جدید در قلمرو استان گلستان قرار می‌گیرد. موسیقی گُداری نیز اگر چه سبکی متفاوت دارد به مرکزیت قنبرآباد بهشهر قابل تفکیک است امّا آن را می‌توان روایتی متفاوت از موسیقی شرق مازندران به حساب آورد.

موسیقی شرق مازندران (مازندران شرقی)

این موسیقی از میان دو رود ساری تا کوهپایه‌های تَبری زبان گرگان جریان دارد. موسیقی این منطقه علاوه بر ارتباط با موسیقی مناطق مرکزی مازندران، با موسیقی‌های کتولی^*، ترکمنی^* و خراسانی^* نیز ارتباط دارد. قوم گُدار که یکی از طوایف کولیان به حساب می‌آیند در تکوین و تکامل این موسیقی نقش بسزایی داشته است. موسیقی شرق مازندران برگِرد چند مقام اصلی شکل گرفته‌ که رایج‌ترین آن مقام‌هرایی یا مجموعه چند مقام است که با عنوان هرایی متشکل شده‌اند. این منظومه مهم با دو سبک یا شیوه اصلی یعنی هرایی کتولی و هرایی قنبرآبادی اجرا می‌شود. هرایی دارای شاخه‌های متعدد است و ریز مقام‌های چندی از آن منشعب شده‌اند. روایت‌های گُداری از موسیقی شرق مازندران در برگیرنده مقام‌های متعدد است که مهم‌ترین آن‌ها هرایی (با شاخه‌های: گُل، بلبل، چاربند عاشق و ... )، طبیب و عباس مسکین است. به جز آن‌چه ذکر شد می‌توان از امیری، حقانی و نجما نام برد که اگر چه به موسیقی مازندران مرکزی تعلق دارند امّا در مازندران شرقی نیز تا حدودی اجرا می‌شوند. از جمله دیگر آهنگ‌های دیگر این منطقه می‌توان به لاره، توتون جاری، نیرّه‌جان، نرگس‌بانو و عُمی دِتِر جان نام برد. سازهای متداول در شرق مازندران شامل دوتار^*، کمانچه^*، سرنا^*، دهل^*، دست دایره^* و در حدّ محدودی نی^* لـله است.

موسیقی مازندران مرکزی

موسیقی مناطق گسترده‌ای از کوهستان‌های مازندران از هزار جریب تا دماوند و جلگه‌های میان ساری تا چالوس براساس قدیمی‌ترین نغمه های چوپانی شکل گرفته است. این موسیقی در مناطق کوهستانی به خاطر صعب‌العبور بودن دست نخورده‌تر باقی مانده است. محور اصلی موسیقی مازندران مرکزی، پنج مقام آوازی تَبری بلند، تَبری کوتاه، کتولی بلند، کتولی کوتاه (کِل حال) و میون کتولی است. قطعات سازیِ چوپانی نیز بخش مهم دیگری از موسیقی مازندران مرکزی است. سازهای متداول در مناطق مرکزی مازندران شامل سرنا^*، دِسَرکوتِن (نقاره^*)، نی^* (للـه وا) و در دوره‌ای نزدیک به معاصر کمانچه^* است.

موسیقی مازندران غربی

مناطق غربی مازندران از آن‌جا که در همسایگی مناطق  شرقی گیلان قرار دارد، محل تلاقی دو فرهنگ است. موسیقی این منطقه ترکیبی از خصوصیات موسیقی شرق گیلان و مناطق مرکزی مازندران است. این در هم آمیختگی فرهنگی را به جز موسیقی در دیگر آداب و رسوم و حتی زبان می‌توان مشاهده کرد. از یک سو بسیاری از مقام‌ها و آوازهای مناطق مرکزی مازندران با دگرگونی‌های زیاد در غرب مازندران حضور دارند و از دیگر سو منظومه‌های گیلی نیز اجرا می‌شوند. طوایفی از کُردهای افشار، لَک ها و گُدارها که در غرب مازندران زندگی می‌کنند تأثیرات قابل توجهی بر موسیقی این منطقه نگذاشته‌اند. سازهای متداول در غرب مازندران شامل سرنا^*، دهل^*، نی^* (للـه) است

نیز نگاه کنید به

• استان مازندران
• موسیقی گیلان
• حسین علی خسروی
• موسیقی کتول
• موسیقی ترکمنی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا درویشی