استان خراسان جنوبی

خراسان جنوبی، استانی به مركزیت شهر بیرجند در شرق كشور.

این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان یزد، از جنوب غربی با استان كرمان، از جنوب شرقی با استان سیستان وبلوچستان و از شرق با كشور افغانستان همسایه است.

استان خراسان جنوبی، قابل بازیابی ازhttps://sk.mcth.ir/south-khorasan/darmiyan/

خراسان جنوبی كه با 498/555/69 كم، 2/4 درصد از مساحت ایران را در بر می‌گیرد، بین '39 ْ57 تا 53َ˚60 طول شرق و 30َ˚30 تا ˚06 ˚48 عرض شمالی واقع شده است. طبق آخرین تقسیمات كشوری، این استان دارای 6 شهرستان، 16 بخش، 42 دهستان و 17 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: سربیشه، نِهْبَنْدان سَرایان، بیرجند، دَرْ میان (به مركزیت اسدیه) و قائنات (به مركزیت قائن).

از میان شهرستان‌های استان، قائنات، دَرْ میان، سر بیشه و نِهْبَنْدان مجموعاً دارای 330 كم مرز مشترك با افغانستان هستند.

استان خراسان جنوبی به دو منطقه كوهستانی و هموار تقسیم‌پذیر است. منطقه كوهستانی استان در مركز و در شمال شرقی استان جای دارد و جهت آن شمال غربی ـ جنوب شرقی و در سطح وسیعی تا مرز افغانستان و شمال استان سیستان و بلوچستان گسترده شده است.

سیاه كوه به ارتفاع 2857م در بخش كوه‌های شمالی، قله بَنْدْدَر به ارتفاع 2787م در كوه‌های مؤمن‌آباد در بخش كوه‌های مركزی، و قله شاه كوه به ارتفاع 2633م در بخش كوه‌های جنوبی، از مهم‌ترین ارتفاعات استان هستند. این ارتفاعات نقش تعیین كننده‌ای در آب و هوای استان دارند و منشأ و سرچشمه رودها، چشمه‌ها و قنات‌های متعددی در یكی از نواحی خشك و كم باران ایران به شمار می‌آیند.

آب و هوای استان خراسان جنوبی تحت تأثیر عواملی همچون عرض جغرافیایی، ارتفاع، همسایگی با دشت لوت، كه یكی از خشك‌ترین و گرم‌ترین بیابان‌های جهان در منطقه وسیعی از مرزهای غربی آن است، توده‌های هوای سرد قطبی و مرطوب غربی و جنوب غربی، جنوب شرقی و گرم و خشك و نیز بادهای 120 روزه سیستان و عوامل دیگر مانند جهت و امتداد كوه‌ها و دوری از دریا، شكل گرفته و به صورت خشك و نیمه خشك نمایان شده است.

بخش غربی استان خراسان جنوبی در حوضه آبریز مركزی ایران (زیر حوضه كویر لوت) و بخش شرقی آن در حوضه آبریز شرق ایران (زیر حوضه‌های نمكزار خواف و هامون هیرمند) واقع شده است. رودهای متعددی در این سرزمین روان‌اند كه از ارتفاعات مركزی و شمال استان سرچشمه می‌گیرند. برخی از این رودها مانند رود بَنْدان پس از عبور از جنوب شرق استان، به دریاچۀ هامون در سیستان می‌ریزد؛ رود شوُرِقائن به نمكزار خواف، واقع در شمال شرقی استان، می‌رسد و رود فخررود در پایان به دق تندی در افغانستان می‌پیوندد. رودهای دیگری مانند شاهرود، گاریچگان و ... به مناطق كویری غرب استان می‌پیوندند.

سطح وسیعی از استان خراسان جنوبی در مناطق زلزله‌خیز كشور با درجه خطر خیلی بالا، خطر بالا و خطر متوسط واقع شده است. از این رو مناطق مختلف این استان در طول تاریخ حیات خود با زلزله‌های مرگبار و ویرانگر بسیاری روبرو بوده است. در ناحیۀ نهبندان واقع در جنوب استان، چند گسل موازی با جهت شمالی ـ جنوبی وجود دارد كه نهبندان نامیده می‌شود. این گسل موازی با گسل نایبند در غرب استان است كه مسیر آن را تا حدود 750 كم‍ می‌توان دنبال كرد. گسل دشت بیاض و گسل سرایان (فردوس)، از گسل‌های مهم شمال استان به شمار می‌آیند. گسل‌های شوكت‌آباد، شكرآب و خراشاد از گسل‌های معروف استان هستند كه دقیقاً از سطح شهر بیرجند و جنوب آن می‌گذرند. از 1307 تا 1383، افزون بر 200 زلزله با بزرگی بیش از 4 ریشتر و حدود 45 زلزله با قدرت بیش از 5 ریشتر، مناطقی از این استان را لرزانده و خسارات جانی و مالی بسیاری را بر جای گذاشته است.

خراسان جنوبی به عنوان بخشی از خراسان بزرگ به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود و به استناد آثار موجود و مدارك تاریخی همواره منطقه‌ای مسكونی و از حیات اجتماعی و فرهنگی خوبی برخوردار بوده است. لسترنج به نقل از جغرافی نویسان عرب، ایالت كوهستان یا قُهستان را كه استان خراسان جنوبی امروز بخشی از آن را تشكیل می‌دهد، قسمتی از خراسان بزرگ می‌داند كه سرزمینی كوهستانی، مرتفع و سردسیر است. وی می‌نویسد كه این ایالت همان سرزمینی است كه ماركوپولو آن را تونوكاین (Tunocain) می‌نامد، كه تركیبی از اسامی دو شهر بزرگ آن ایالت تون و قاین است.

ناصرخسرو قاین را شهری بزرگ و حصین یاد كرده كه گرد آن خندقی داشت و «مسجدی آدینه كه به شهرستان اندر است و آنجا مقصوره است طاقی عظیم بزرگ است چنانكه در خراسان از آن بزرگ تر ندیدم و آن طاق نه در خور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است».

حمدالله مستوفی نیز در شرح قاین می‌نویسد كه «اكثر مردم آن شهر سپاهی باشند و همه كس را آلات حزب مهیا باشد...» و بیرجند را قصبه‌ای می‌داند كه در آن زعفران بسیار باشد و اندكی غله نیز در آن حاصل شود و از خور به عنوان شهری كوچك یاد می‌كند كه «بر سر بیابان و آبش از كاریز و درو باغستان بسیار».

استان خراسان در 1383 به سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی، تقسیم شد.

جمعیت آن قسمت از خراسان كه در محدوده استان تازه تأسیس خراسان جنوبی قرار داشت در 1375 تعداد 251/475 تن بوده است كه تعداد 674/180 تن از آنان در نقاط شهری و تعداد 994/293 تن دیگر در نقاط روستایی و 583 تن نیز غیر ساكن بوده‌اند. جمعیت كل استان در 1383 به 058/523 تن رسیده است.

استان خراسان جنوبی همواره دارای موقعیت جغرافیای سیاسی مهمی بوده است. در حال حاضر نیز وجود انواع جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی در كنار توسعه اقتصادی و اجتماعی، می‌تواند این استان را به یكی از استان‌های توسعه یافته بدل سازد.

نیز نگاه کنید به

• خراسان رضوی
• خراسان شمالی
• استان كرمان
• استان سیستان وبلوچستان
• استان یزد

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون