عین القضاة همدانی

عین القضاه همدانی (ح 492 ـ525 ق) صوفی، ‌فیلسوف، متکلم.

ابوالمعالی عبدالله بن محمد میانجی همدانی معروف به قاضی همدانی در همدان به دنیا آمد. چون اجدادش از مردم میانه (میانج) بودند، به میانجی منسوب شد. جدّ و پدرش در همدان منصب قضاوت داشتند. او قبل از رسیدن به سن بلوغ، ادب و نحو و صرف، ‌فقه، ‌کلام، ‌حدیث و اصول، حساب، منطق و تاریخ آموخت. پس از تحصیل علوم ظاهری به تصوف روی آورد. نزد پدرش بوبکر محمد، برکه همدانی، محمد بن حمویه، شیخ فتحه، معشوق طوسی، محمد و احمد غزالی تلمذ کرد. در مذهب پیرو طریقه شافعی بود. احمد غزالی او را قرهّ العین می‌خواند. با گروهی از رجال مشهور زمان خود مانند عزیزالدین مستوفی و ابوالقاسم درگزینی، وزیر سلطان محمود بن محمد بن ملکشاه (حک 511-525 ق) و سلطان سنجر سلجوقی (حک 511ـ552ق) و جز آنان رابطه و مکاتبه داشت. در آراء صوفیانه خود از نظرات منصور حلاج، محمد غزالی و احمد غزالی متأثر بود. خوارق عادات و کراماتی نیز از وی به ظهور پیوست. سرانجام ابوالقاسم درگزینی به سعایت گروهی از علمای ظاهری او را در همدان به دار آویخت. زبده الحقایق، تمهیدات، یزدان شناخت، لوایح، ‌شکوای الغریب عن الاوطان (به عربی) و مکاتیب از جمله آثار او هستند. اشعار فارسی و عربی بسیاری نیز از وی نقل شده است.

مآخذ:

1. سجادی، ضیاءالدین. مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف. ‌تهران: سمت، 1378، ص 110.
2. فرمنش، رحیم. احوال و آثار عین القضاه. تهران: ابن سینا، 1338، ص ب (مقدمه).
3. بناء پور، هاشم. عین القضاه همدانی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383.
4. صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، چ 6، 1347، ج 2، ص 937ـ 938.
5. فرمنش، رحیم. احوال و آثار عین القضاه. تهران: ابن سینا، 1338، ص 83.
6. جامی، عبدالرحمان. نفحات الانس. با مقدمه و تصحیح محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 3، 1375، ص 418.
7. سجادی، ضیاءالدین. مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف. تهران: سمت، 1378، ص 111.
   ابوالقاسم رادفر