سعدی

سعدی (ح 606ـ691 یا 694ق / ؟م) شاعر، نویسنده.

شیخ مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، مکنی به ابومحمد، ملقب به شیخ اجل و افصح المتکلمین و متخلص به سعدی، قابل بازیابی از https://parsstock.ir/pic-463981/%D8%B3%D8%B9%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D9%88%D8%BA%D9%86.aspx

شیخ مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، مکنی به ابومحمد، ملقب به شیخ اجل و افصح المتکلمین و متخلص به سعدی بی گمان یکی از پنج شاعر طراز اول ایران و بزرگ‌ترین شاعر جامع الاطراف زبان فارسی است. سعدی در شیراز در میان خاندانی که از عالمان دین بودند، متولد شد. ظاهراً پدرش ملازم اتابک سعد بن زنگی بود. در دوران کودکی پدر خود را از دست داد و تحت تربیت نیای مادری خود قرار گرفت. در آغاز جوانی به عبادت و تقوا گرایید و شب و روز را به بیداری گذراند. مقدمات علوم متداول عصر را در شیراز آموخت. در 623ق / 1226م به دلیل اوضاع آشفته فارس، شیراز را ترک گفت و برای تکمیل تحصیلات به بغداد رفت و در مدرسه نظامیه به کسب دانش پرداخت. در بغداد از مجالس ذوق و سماع آن شهر بزرگ عباسیان بهره برد. صحبت شیخ شهاب‌الدین عمر سهروردی (د 632ق / ؟م) صوفی بزرگ آن عهد را دریافت و از ابوالفر ج بن جوزی (د 597ق / ؟م) فقیه و محتسب بغداد ارشاد گرفت. با کاروان حج مکرّر پیاده حجّ گزارد. مدتی را نیز در بصره و کوفه به سر برد. چندی هم به حلب رفت و در آنجا گرفتار زن بدخوی عرب شد. در صنعا طفل خردسالش را از دست داد. او بجز بلاد عرب از شهرهای شرق مانند بلخ، ‌بامیان، کاشغر و سومنات در هند هم دیدار کرد. سرانجام در دوره فرمانروایی ابوبکر بن سعد زنگی از اتابکان سلغری فارس به شیراز بازگشت. در این زمان، ‌او شاعری مشهور و مورد احترام مردم و حکومت بود. در شیراز به خانقاه ابوعبدالله بن خفیف (د 371ق / ؟م) صوفی مشهور، ‌فرود آمد. در 655ق / ؟م بوستان و یک‌سال بعد گلستان را نوشت. نزد اتابکان فارس، به ویژه سعد بن ابوبکر بن سعد زنگی (حک 632ـ668ق / ؟م) که شیخ تخلص خود را از نام او برگزیده بود، شأن و اعتبار بسیار یافت. سعدی جز ابوبکر بن سعد و پسرش، بزرگان و دانشمندانی مانند شمس‌الدین صاحب دیوان و برادرش عطاملک جوینی را مدح گفت. با شاعرانی چون مجد همگر (د 686ق / ؟م) و خواجه همام تبریزی (د 714ق / ؟م) ارتباط داشت و مورد ستایش آنان قرار گرفت. سرانجام سعدی در زادگاهش درگذشت و در خانقاهی که اکنون به تکیه سعدی مشهور و زیارتگاه مردم جهان است، به خاک سپرده شد.

آثار سعدی به اعتبار موضوع در عام‌ترین تقسیم شامل دو گروه است:

1. آثاری که مایه آنها پند واندرز و آموزش‌های اخلاقی است؛
2. آثار تغزّلی، ‌غنایی و عاشقانه.

از آثار مهم او به جز منظومه بوستان و دیوان غزلیات می‌توان مجالس پنجگانه، رساله در پاسخ صاحب دیوان، رساله در عقل و عشق، رساله نصیحه الملوک و گلستان را در نثر نام برد. گفتنی است که اقامت و تحصیل سعدی در دیار عرب سبب تبحّر او در زبان عربی و ادب عرب گردید، چنان که قصاید عربی و ملمعات او گواه این تبحّر است. طرز بیان او بر انسجام لفظ و رقت معنی استوار است و به ویژه سهل ممتنع در سخن او جلوه‌ای بارز دارد. بدون شبهه، ‌سعدی یکی از گویندگانی است که مستند معیار فارسی امروزی به شمار می‌رود. او منتهی الیه سیر تحول زبان فارسی قرار گرفت و ضابطه زبانی شد که بدان تکلّم می‌کنیم. به گفته هانری ماسه[Henry Massé] خاورشناس فرانسوی، ‌در سده‌های 18و 19م، نویسندگان و شاعران اروپایی مانند دیده رو[Diderot]، ولتر[Voltarie]، گوته[Goethe]، ویکتور هوگو[V. Hugo] و جز آنان از سعدی و مقام ارجمند وی بسیار سخن گفته‌اند. رالف امرسون[Ralph Emerson] شاعر و فیلسوف امریکایی می‌نویسد:

بشریت به سعدی علاقه‌مند است. سعدی شاعر دوستی، عشق، ایثار، بخشش، ‌صفا و عنایت الهی است.

اهمیت سعدی در سرودن غزل عاشقانه در آن است که زبان غزل را کمال بخشید و چون به سبک انوری (د 585ق / ؟م) توجه داشت، زبان غزل را هموار و زود فهم کرد. آثار سعدی، به ویژه بوستان و گلستان به زبان‌های گوناگون دنیا ترجمه و شرح شده است. همچنین کتاب‌های مختلفی درباره سعدی و یا به تقلید از آثار او به زبان‌های گوناگون نوشته‌اند.

نیز نگاه کنید به

• شعر فارسی
• بوستان سعدی
• گلستان سعدی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر