ایران و خلیج فارس
موقعیت خاص جغرافیایی ایران و قرار گرفتن مناطق استراتژیک، قفقاز و آسیای مرکزی در شمال و خلیج فارس در جنوب، ایران را از موقعیت ممتازی برخوردار ساختهاست. صرفنظر از مسائل مربوط به تحولات مناطق شمالی که توجه به آن پس از فروپاشی شوروی تشدید شده، خلیج فارس به دلیل موقعیت استراتژیک و اهمیت اقتصادی آن، از دیر باز مورد توجه دولتهای، منطقه و خارج از منطقه بودهاست. مسأله اصلی در این منطقه، پس از خروج نیروهای انگلیسی در سال ۱۹۷۱/۱۳۵۱، تأمین امنیت در این نقطه از جهان بودهاست؛ فرآیندی که نه تنها برای، دولت ایران، حائز اهمیت بوده، بلکه تحقق آن بدون مشارکت ایران، به دلیل تواناییهای بالقوه و موقعیت ممتاز آن در خلیج فارس، امکان نداشته است.
با توجه به این امر، طرح چند پرسش اساسی در این زمینه ضروری مینماید.
- جغرافیای سیاسی ایران چه تأثیری بر نقش این کشور در تحولات منطقه داشتهاست؟
- دلایل اهمیت خلیجفارس برای ایران چیست و موقعیت ایران در این منطقه چگونه است؟
- راهکار تأمین امنیت در منطقه چیست؟
- راهکارهای تجربهشده برای تأمین امنیت منطقه در سه دهه اخیر چه بوده و ایران در این ترتیبات چه نقشی داشته است؟
فرض اساسی ما در این مورد این است که جغرافیای سیاسی ایران تأثیر عمدهای بر تحولات منطقه و سیاست خارجی منطقهای ایران داشتهاست و صرفنظر از سالهای اخیر یعنی از فروپاشی شوروی که ایران به جمهوریهای تازه استقلال یافته شوروی سابق توجه خاصی داشتهاست، حوزه اصلی سیاست خارجی منطقهای ایران در سه دهه اخیر، خلیج فارس بودهاست؛ منطقهایکه تأمین امنیت در آن برای دولتهای منطقه، بخصوص ایران، و نیز دولتهای خارج از منطقه، اهمیت ویژهای داشته است.
بهترین راهکار برای تأمین این مهم، ایجاد ترتیبات امنیتی در منطقه با مشارکت تمامی دولتهای منطقه بودهاست. راهکاری که در سه دهه اخیر، به دلایل متعدد، از جمله مداخله بیگانگان، تحقق نیافتهاست. مشارکت ایران در ترتیبات امنیتی منطقه و میزان آن، به دلیل شکلگیری ترتیبات امنیتی منطقه توسط بیگانگان بویژه امریکا، تنها با شناخت ماهیت سیاست خارجی ایران در قبال غرب، بخصوص ایالات متحده قابل درک است.
خلیج فارس و امنیت؛ راهکار همگرایی و چالشها
در سالهای اخیر عوامل متعددی سبب توجه ایران به این منطقه شدهاست؛ ساحل طولانی، ایران در خلیج فارس، وجود میدانهای نفت و گاز ایران در استانهای همجوار آن، وجود پایانههای صادرات نفت ایران در بنادر جنوب، اتکای صادرات و واردات ایران به بنادر خلیج فارس، و مهمتر از همه ایجاد مناطق آزاد تجاری ایران در این منطقه، سبب شده است تا خلیج فارس در کانون سیاست خارجی منطقهای ایران قرار گیرد.
در شناخت اهمیت خلیج فارس برای ایران همین بسکه اقتصاد، امنیت و سیاست خارجی ایران در این منطقه با یکدیگر پیوند میخورد؛ چرا که از یک سو برنامههای اقتصادی ایران تا اندازه زیادی متکی به درآمدهای نفت است، از سوی دیگر تقویت بنیه دفاعی ایران در پرتو دلارهای نفتی ممکن است، و در همین حال هر دو نیز در تبیین سیاست خارجی منطقهای ایران دخالت دارد.[۱] با توجه به چنین اهمیتی بدیهی مینماید که یکی از ارکان اصلی سیاست خارجی، منطقهای ایران در خلیج فارس، موضوع امنیت و نحوه تامین آن در این ناحیه باشد. البته یادآوری این نکته ضروری است که مساله تامین امنیت در خلیج فارس از زمان خروج نیروهای انگلستان، دسامبر ۱۹۷۱/ آذر ۱۳۵۰، بیشتر مورد توجه دولتهای منطقه بویژه ایران و دولتهای فرامنطقه، خصوصاً امریکا بوده است؛ چه تا این هنگام امنیت منطقه با حضور نیروهای بیگانه تحقق مییافت و با خروج این نیروها بود که موضوع تامین امنیت منطقه مورد توجه دولتهای منطقه و خارج از منطقه قرار گرفت.
در میان دولتهای منطقه اهمیت امنیت خلیج فارس برای ایران ناشی از اتکای اقتصاد، امنیت و سیاست ایران به خلیج فارس بود؛ حال آنکه شیخنشینهای منطقه به دلیل فقدان مشروعیت مردمی اساساً تداوم حکومت خود را درگرو وجود امنیت خلیج فارس برای صدور نفت و واردات کالا از خارج میدیدند. در خارج از منطقه نیز یکی از محورهای اصلی سیاستهای خارجی دولتهای غربی بویژه ایالات متحده در سه دهه اخیر به دلیل اتکای صنایع آنها به واردات نفت از یک طرف منطقه و صدور کالا برای بازگشت دلارهای نفتی از طرف دیگر، موضوع امنیت در خلیج فارس و نحوه تامین آن بودهاست.
با عنایت به مطالب فوق طرح این پرسش ضروری به نظر میرسد که بهترین راهکار برای، تامین امنیت منطقه چیست و دلایل عدم تحقق این فرایند چه بودهاست؟ تجربیات تاریخی و بررسیهای تطبیقی در خصوص برخی دیگر از مناطق جهان نظیر اروپا بیانگر این مهم است که مناسبترین راهکار برای تامین امنیت این منطقه از سال ۱۹۷۱/۱۳۵۰ تاکنون ایجاد نوعی همگرایی بین دولتهای منطقه و ارائه دکترینی با مشارکت همه این دولتها، برای تامین امنیت بوده است؛ فرایندی که تحقق نیافته و این امر دلیل اصلی عدم تامین کامل امنیت در منطقه طی سه دهه اخیر بوده است. به نظر میرسد یک سلسله عوامل درونی و برخی عوامل برونی به عدم تحقق فرایند همگرایی در منطقه انجامیده است.
نیز نگاه کنبد به
- آغاز استعمار نو در ایران
- سیاست خارجی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه
- سیاست مستقل ملی محمدرضاشاه
- دکترین نیکسون و ژاندارمی ایران
- سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران
- رابطه رژیم سلطنتی ایران با جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب
- جغرافیای سیاسی ایران
- روابط فرهنگی ایران با جهان
مآخذ
- ↑ هوشنگ امیر احمدی، «اقتصاد سیاسی و نفت»، ترجمه علیرضا طیب، اطلاعات سیاسی - اقتصادی، ش ۷۸-77، ص ۷۰-۶۹.
منبع اصلی
منوچهری، عباس(1381). کتاب ایران: نظام سیاسی در ایران. ویراستاری محسن شانه چی. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی – بین المللی.
نویسنده مقاله
عباس منوچهری