نوروز جشن طبیعت
اما نوروز اسمی است طبیعی و نامی که بر حسب ذات طبیعت بر چیزی گذاشته شود فینفسه مستلزم وجود سابقه تاریخی و یا ادبی خاصی نیست. نوروز هنگامی است که روزگار کهن زندگی را از سر میگیرد و زمانه و آنچه در اوست نو میشود. موجودات گیتی حیاتی جدید مییابند و سال حقیقی دورهای از ادوار خویش را به پایان رسانیده وارد مرحلهای تازه میشود. از این جهات است که این روز به «نوروز» موسوم شده است. به همین ملاحظه نوروز بزرگداشت ذات زمان است و بیان دارنده حقیقت لایزال آن. در سوابق این سخن هم دیدیم که ابوریحان بیرونی در «التفهیم لاوائل صناعه التنجیم» پارسی مینویسد: نوروز نخستین روز است از فروردین ماه بدین جهت روز نو نام کردهاند زیرا پیشانی سال نو است.
بدینگونه نوروز قاعدتاً باید از اولین روز فروردین شروع شود و اول نوروز با دخول آفتاب در برج حمل یعنی نقطه اعتدال ربیعی مصادف است، ولی بنابر مقدماتی که پیش از این ذکر شد دیرگاهی نوروز در این نقطه ثابت نبود. در اواخر عهد سلسله ساسانی نوروز در تابستان بود و بتدریج تغییر مکان داده بود. در زمان خلافت المعتضد بالله در ۲۶ حمل و در ۴۶۷ هجری یعنی در عهد سلطنت ملکشاه در نیمه برج حوت و بقولی در ۱۳ حوت و در زمان تألیف کتاب آثارالباقیه عن القرون الخالیه ابوریحان در اوایل برج حمل بوده است، و به همین ترتیب در گردش و تغییر بود تا آنکه در سال ۴۶۷ هق و یا ۴۷۱ هق در زمان ملکشاه سلجوقی و به امر او تقویم ایرانی اصلاح شد و نوروز به طور اساسی به اول حمل بازگشت[۱][۲][۳]. در سبب بزرگشمردن نوروز و علل ماندگاری آن در خاطرهها ایرانیان نکاتی را ذکر کردهاند:
- کیومرث که نخستین پادشاه باشد در روز نوروز از مادر زائیده شده است؛
- هوشنگ شاه ییشدادی در همین روز فرخنده پا به عرصه وجود گذاشت؛
- تهمورث در این روز فرخ دیوان تبهکار و مردمآزار را بند نهاده است؛
- فریدون شاه در این روز کشور پهناور ایران را در میان سه فرزند خود ایرج و سلم و تور تقسیم نموده است؛
- سام نریمان قهرمان ملی ایرانیان در این روز در پی سرکوبی مردمآزاران برخاسته و بنیان تبهکاری را واژگون نموده و آسایش مردم کشور را پایدار ساخته است؛
- کیخسرو پورسیاوش در این روز از مادر زائیده شده است؛
- شاه کیخسرو در این روز فرخنده افسر پادشاهی را به لهراسب بخشوده است؛
- زرتشت در این روز آفریده شده است؛
- زرتشت در همین روز مبارک از سوی آهورا مزدا به پیغمبری برگزیده شده است؛
- شاه گشتاسب و بانو کتایون و جاماسب در این روز آئین مزدیسنا را پذیرفته و از پیغمبر ایرانی پیروی کردهاند؛
- و نیز بنابر عقیده فرقه امامیه «شیعه دوازدهامامی» روز جلوس حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) بر مسند خلافت و نیز واقعه بزرگ تاریخی و مذهبی غدیر خم و انتخاب حضرت علی(ع) از طرف حضرت ختمیمرتبت(ص) به وصایت و ولایت خویش هر دو فقره در روز نوروز بوده است.
لذا بهمین جهت است که هاتف اصفهانی سروده است:
همایون روز نوروز است امروز و به فیروزی بر اورنگ خلافت کرد شاه لافتی مأوی
مرد دانایی چون ابوریحان باوقوف بر اهمیت نوروز و نحوه پیدایش و جایگیری آن در ذهن و دل هموطنان خود مینویسد که:
«در روز ششم این ماه نوروز بزرگ است که نزد ایرانیان عید بزرگی است و گویند که خداوند در این روز از آفرینش جهان آسوده شد زیرا این روز آخر روزهای شش گانه است و در این روز خداوند مشتری را بیافرید و فرخندهترین ساعتهای آن روز ساعات مشتری است. زردشتیان میگویند که در این روز زردشت توفیق یافت که با خداوند مناجات کند و کیخسرو بر هوا در این روز عروج کرد و در این روز برای ساکنانکره زمین سعادت را قسمت میکنند و از اینجاست که ایرانیان این روز را روزامید نام نهادند و اصحاب نیرنگها گفتهاند هر کس در بامداد این روز پیش از اینکه سخن گوید شکر بچشد و با روغن زیتون تن خود را چرب کند در همه سال از انواع بلاها سالم خواهد ماند و ایرانیان میگویند که در بامداد این روز بر کوه پوشنگ شخصی صامت و خاموش دیده میشود که یک طاقه مرو در دست دارد و به اندازه یک ساعت پیداست سپس از چشم پنهان میشود و تا سال دیگر این وقت آشکار نمیگردد.
زادویه در کتاب خود گفته که:
«سبب این است که آفتاب از ناحیه جنوبی طلوع میکند. بیان مطلب آن است که ابلیس لعین برکت را از مردم زایل کرده بود به قسمی که هر اندازه خوردنی و آشامیدنی تناول میکردند از طعام و شراب سیر نمیشدند و نیز باد را نمیگذاشت بوزد که سبب روئیدن اشجار شود و نزدیک شد که دنیا نابودگردد.»
آنگاه میافزاید که: «جمشید به امر پروردگار به سوی جنوب رفت و غائله را برطرف کرد و مردم از نو به حالت اعتدال و برکت و فراوانی رسیدند و از بلا رهایی یافتند و جم در این هنگام به دنیا بازگشت و در چنین روزی مانند آفتاب طالع شد و نور از او میتافت و مردم از طلوع دو آفتاب در یک روز شگفت نمودند و در این روز هر چوبی که خشک شده بود سبز شد و مردم گفتند «روز نو» یعنی روزی نوین و هر شخص از راه تبرّک به این روز در طشتی جو کاشت سپس این رسم در ایرانیان پایدار ماند که روز نوروز در کنار خانه هفت صنف از غلات در هفت استوانه بکارند و از روبیدن این غلات به خوبی و بدی زراعت و حاصل سالیانه حدس بزنند.
«در این روز بود که جمشید به اشخاصی که حاضر بودند امر نمود و به آنانکه غائب بودند نوشت که گورستانهای کهنه را خراب کنند و گورستان تازهای بسازند و این کار در ایرانیان باقی ماند و خداوند آنرا پسندید و پاداشی که ایزد تعالی جمشید را برای این کار داد این بود که رعایای او را از بیری و بیماری و حسد و فنا و غم و مصائب دیگر حفظ نمود و هیچ جانوری در مدت پادشاهی جم نمرد تا آنکه خواهرزاده او پیدا شد و جم را بکشت و به کشور او چیره گشت. چون در عهد پادشاهی جم هیچ جانوری نمرد و به طوری رو به فزونی گذاشتند که فراخنای زمین با همه پهنایی که داشت بدل به تنگنا شد. خداوند آن وقت زمین را سه برابر کرد و ایشان را امر نمود که با آب غسل نمایند تا از هر گناهی پاک شوند و در هر سال برای اینکه آفات را از ایشان دور کند این کار را تکرار نمایند.
گفتهاند سبب اینکه در این روز غسل میکنند این است که این روز به هروذا که فرشته آب است تعلق دارد و آب را با این فرشته مناسبتی است و از اینجاست که مردم در این روز هنگام سپیده دم از خواب برمیخیزند و با آب قنات و حوض خود را میشویند وگاهی نیز آب جاری بر خود از راه تبرّک و دفع آفات میریزند. در این روز مردم به یکدیگر آب میپاشند و سبب این کلمه همان سبب اغتسال است و برخی گفتهاند که علت این است که در کشور ایران دیرگاهی باران نبارید ناگهان باران سخت ببارید و مردم به این باران تبرک جستند و از این آب به یکدیگر پاشیدند و این کار همین طور در ایران مرسوم بماند. نیز گفتهاند سبب اینکه ایرانیان در این روز آب به هم میپاشند این است که چون در زمستان تن انسانیبه کثافات آتش از قبیل دود و خاکستر آلوده میشود این آب را برای تطهیر از آن کثافات بهم میریزند و دیگر آنکه هوا را لطیف و تازه میکند و نمیگذارد که در هوا تولید وبا و بیماری شود.»
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ صفا، ذبیح الله، گاهشماری و جشنهای ایران، تهران، شورای فرهنگ و هنر، ص ۷۱-۶۳.
- ↑ اورنگ، مراد (۱۳۳۵)، جشنهای ایران باستان، تهران، بی نا، ص1-4.
- ↑ دهخدا، علیاکبر(۱۳۷۳)، لغت نامه، ج ۱۴، ص۲۰۱۸۲.
منبع اصلی
شعبانی، رضا (1379). آداب و رسوم نوروز. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
رضا شعبانی