مقایسه تعزیه ایران با سایر کشورها
شباهتها و اشتراکاتی که بین آیینها و مراسم و مناسک مذهبی مسلمانان، بویژه شیعیان، با دین مسیح وجود دارد؛ عناصر مشترکی را در آیینهای نمایشی مذهبی نشان میدهد. محققان و صاحب نظران این شباهتها را با توجه به زمینههای مشترک مذهبی شناسایی و معرفی نمودهاند:
«لاسی مجموعه اعمال پیرامون یاد کرد مرگ حسین (ع) را حتی در دیگر دورههای تاریخی - دینی یادآور میشود. او هشیارانه خاطر نشان میسازد که تعزیه و دیگر اعمال محرم شبیه آیینهای یادبود مرگ حضرت مسیح (ع) دیونیزوس، اوزیریس و چند شخصیت دیگر در سنن هند و اروپایی و سامی هستند.»[۱]
انریکوفول کین یونی در مقاله «ملاحظاتی چند در مقایسه بین مراسم تعزیه ایرانی و «نمایش مصائب و آلام مسیح» در سدههای میانه مسیحی در مغرب زمین» چنین مینویسد:
در نیمه سده دهم تا سده دوازدهم میلادی در فرانسه و ایتالیا غریزه نمایشی به نیت خیر در کلیساها و دیرها راه یافت و پیش رفت. اعمال دینی به مناسبت ولادت مسیح و شهادت او غنیتر شد و صورت نمایشی یافت. وقایعی که با اعمال دینی به خاطرها یادآوری میشد دیگر به سرودن بسنده نکرد و به نمایش روی آورد. افراد مورد بحث در یادها زنده شدند و در شخصیتها تجسم یافتند. مقارن و همزمان با این کار اصول بر روی صحنه آوردن تعریف و منظم میگردد.
کمی بعد با افزایش تعداد کسانی که در نمایش شرکت میکنند زبانهای محلی و عامیانه فرانسوی، ایتالیایی، آلمانی خود را تحمیل میکنند. آنگاه دیگر به نمایش یک سلسله منظرهها در درون کلیساها و در برابر چشمان مؤمنانی که به نمایشگران تبدیل شدهاند قناعت نمیشود و کارگردانانی متقی محلهایی را هم که وقایع در آنها رخ داده تجسم میبخشند این واقعیت در تاریخ نمایش مغرب زمین از بیشترین اهمیت برخوردار است، زیرا که در عین حال یک روحیه تازه غیر مذهبی، حتی سیاسی بر نمایشهای مذهبی گذر کرده است.
دیگر کشیشان برای اجرای نقشها کافی نیستند. افزارمندان، دانشجویان، افراد طبقه متوسط و نجیب زادگان همه با تیمار رایج ساختن فرمودههای منجی وارد معرکه میشوند آنگاه نمایشها برای تجلیل مکانهای مقدس و نمایش معجزهها و نشان دادن اجراهایی که بر زایران عتبات مقدس میگذرد نیز به کار میافتند و گاهی هم به تجدید حیات افسانههای، میراث ادبی عامه، که بسیار بر مسیحیت سبق دارد، میپردازند و در این زمینه همچون جمع وسیعی از نویسندگان نمایشنامهها عمل میکنند که سر نخ هدایت کنندگان شهادت و رنج و مشقت مسیح است. این وضع به نظر من اولین شباهت جالب توجه با تعزیه را نمایان میسازد.
نمایش مصائب و آلام مسیح، چنان که یاد آور شدهایم، اندک اندک پرستشگاه را ترک میگوید تا در زی رواق یا در میدان نمایان شود. در اینجاست که پی بردن به شباهتهایی که نمایش مصائب و آلام مسیح را به مکانهای، نمایشی تعزیه مربوط میسازد اهمیت دارد.
ادوارد براون مینویسد:
«تنها نمایش بومی [در ایران ]که میتوان نام برد همان تعزیه ایام محرم است و حتی مسلم نیست که در تعزیه هم اثری از تاترهای اروپایی وارد نشده باشد...»[۲]
به نظر وی، از بعضی وقایعی که در این تاریخ داخل شده معلوم میگردد که شیعیان ایران بدون اراده در برخی اعتقادات با مسیحیان شباهت دارند از آن جمله اعتقاد به شفاعت است که شهادت امام حسین (ع) را مثل عیسی برای طلب بخشایش گناه و شفاعت کردن در روز قیامت ضروری میدانند[۳]. تعزیه نمود ذوق و نیاز مردم ایران است چنانکه نمایشهایی نظیر آن با اندکی تفاوت در بعضی از کشورهای اروپایی وجود دارد مانند نمایشهای دینی، میستر Misters یا نمایشهای اخلاقی مرالیته Moralites که در قرون وسطی رواج داشته است.
در هندوستان بخشندگان ثروتمندی مانند پادشاه آوده ولکنو مبالغ قابل توجهی به عتبات کربلا و نجف هبه میکردند[۴] در هند و به خصوص در لکنو منارههای مجللی بر پا میشوند که از حیث عالی بودن تزیینات و معماری ساختمان دست کمی از تکیه دولت ندارند و واقعه کربلا با تنوعهای مختلف محلی در آنها یادآوری و بازگوبی میشود همراه با مراسم بسیار پاکیزهای که با قربانیهای بزرگ و هزینههای هنگفت برای ساختن علم و تابوت با برگزاری تعزیه ملازمت دارد، سنتی که به زمان امیر تیمور میرسد و برای سازمان دادن دستهها بسیاری از اجزای نمایشی قدیمی و منظرههای زنده را حفظ کرده است.[۵]
سید حسین علی جعفری مینویسد: مراسم «تعزیه داری» نخستین بار به وسبله تیمورلنگ در هند معمول شد. امپراتوران تیموری این رسم را با جدیت رواج دادند و بتدریج موردپسند تودهها واقع شد و تظاهرات یا دسته روی، با تحریک شور و شوق عظیم مذهبی به صورت واقعهای تماشایی درآمد.
از آنجا که «تعزیه» هند شبیه قبر امام حسین (ع) در کربلا است مورد احترام مسلمانان و غیر مسلمانان است امروزه تعزیه در هند به صورت هنری زیبا در آمده است ولی تعزیهها از نظر طرح و اندازه در مناطق مختلف با یکدیگر یکسان نیستند، مراسم تعزیه در لکنو، حیدرآباد، کلکته، دهلی و... با یکدیگر متفاوتاند. مراسم «روضه خوانی» و «نوحه خوانی» (نقل نمایشی زندگی، کردهها، رنجها، و محنتها و مرگ شهدای شیعه و نوحهخوانیها) از ایران به هند راه یافتهاند. ابتدا به زبان فارسی نوحهخوانی میشد و حتی امروزه نیز نوشتههای موجود به این زبان شیرین بخش مهمی از خطابههای مذهبی را تشکیل میدهد. از اولین روز محرم همه عزاخانهها را به طرز خاصی با «علم»ها «تعزیه» و «ضریح» میآرایند. مجالس عزا در امام بارههای بزرگ بر پا میشوند.[۶] میشل مزاوی در مقالهای تحت عنوان تشیع و مراسم عاشورا در لبنان مینویسد:
«اما راجع به خود تعزیه که این عمل در خلال سدههای نوزدهم و بیستم از ایران به جنوب لبنان در مرکز آن در شهرک کوهستانی نبطیه وارد شده است.»
وی علت ورود این آیین نمایشی مذهبی را به جنوب لبنان محرومیت از حقوق اجتماعی ناشی از سیاستهای خشن حکومتهای عثمانی میداند. به سخن دیگر مردم محروم جبل عامل از استفاده سیاسی (کارکرد) از تعزیه و اجرای مراسم عاشورا بهره بردهاند. به نحوی که امروزه حسین (ع) را مظهر فلسطین و یزید را مظهر صهیونیزم میدانند. روی هم رفته تعزیه در کشورهایی رواج دارد که پیرو مذهب تشیع هستند به این سبب در هیچ یک از کشورهای سنی مذهب آیین نمایش مذهبی تعزیه که متضمن عینیت چگونگی شهادت امام حسین(ع) و خاندانش باشد، وجود ندارد. به این علت نمایش تعزیه و تظاهرات دسته جمعی سوگواری در میان آن دسته از ترکهای آذربایجان و قفقاز وجود دارد که پیرو مذهب تشیع میباشند.
به گفته متین آند یکی از اشکال هنر نمایشی ترکیه قصه خوانی است که توسط «مداح» یا «قصه خوان»، که داستانهایش اغلب عبارت از وقابع مصیبت آمیز کربلاست، اجرا میشود. شبیه این شکل از نمایش «مرثیه» یا «نوحه» و دیگر شکلهای ادبی هستند که واقعه غم انگیز کربلا را در خاطر زنده میکند...[۷].
نیز نگاه کنید به
- عوامل سازنده تعزیه
- ویژگیهای تعزیه
- ویژگیهایکارکنان تعزیه
- پوشاک شبیه خوانها در تعزیه
- تعزیه نامه و مشخصات آن
مآخذ
- ↑ Beeman, W. O. Cultural dimensions of performance conventions in Iranian Taʿziyeh. In P. J. Chelkowski (Ed.), Taʿziyeh: Ritual and Drama in Iran (pp. 24-31). New York: New York University Press
- ↑ براون، ادوارد. تاریخ ادبیات ایران. ترجمه رشید یاسمی، تهران: انتشارات ابن سینا، ۱۳۴۵، ص ۳۷۲.
- ↑ براون، ادوارد. تاریخ ادبیات ایران. ترجمه رشید یاسمی، تهران: انتشارات ابن سینا، ۱۳۴۵، ص 162.
- ↑ H. Elegak, Religion and State in Iran. 1785-1906, PP, 237-238.
- ↑ کالمار، ژان. تعزیه: هنر بومی پیشرو ایران (د. حاتمی، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1367، ص ۱۷۰، به نقل از: .N.J. Hollister
- ↑ ر.ک. علی جعفری، سید حسین، تعزیه هنر پیشرو ایران (تعزیه در هند)، ترجمه داود حاتمی، تهران: انتشارات علمی - فرهنگی، ۱۳۶۷، صص ۳۲۲-۳۱۵.
- ↑ ر.ک. آند، متین. تعزیه: هنر بومی پیشرو ایران (د. حاتمی، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷، صص ۳۳۹-۳۳۸.
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد