مسجد جامع اصفهان

مسجد جامع اصفهان، قدیمی‌ترین بنای تاریخی اصفهان و نمونه کامل‌ترین مسجد چهار ایوانی دوره سلجوقی 429- 590ق/ 1038- 1149م. طرح نخستین مسجد به گونه شبستان ستون‌دار بوده که در 156ق/ 777م ساخته شده است. در 226ق/ 840م مسجد کهن ویران شده و بر ویرانه‌های آن مسجدی بزرگ‌تر ساخته شده. در طی فرمانروایی آل‌بویه، یعنی 320- 454ق/ 732- 1062م اجزایی به بنای کهن مسجد افزوده شده است.

گنبد جنوبی توسط خواجه نظام الملک، وزیر ملک‌شاه سلجوقی در 473هـ/ 1082م ساخته شد و سپس صفه صاحب (ایوان جنوبی جلوی گنبد) به آن افزوده شد. در بالای شبستان شمالی مسجد، گنبد تاج‌الملک، به قرینه گنبد نظام‌الملک بنا گردید، این گنبد در 481هـ/ 1090م به دستور تاج‌الملک شیرازی احداث گردید که به گنبد «خاگی» (خاگی به معنی تخم‌مرغی شکل) معروف است.

پس از ساخته شدن ایوان جنوبی (صفه صاحب) ایوان‌های سه‌گانه شمالی معروف به صفه درویش، غربی معروف به صفه استاد و شرقی، معروف به صفه شاگرد بنا گردیدند.

شبستان‌هایی که در طرفین ایوان جنوبی قرار گرفته‌اند، دارای آثار آجر چینی از دوره دوم سلجوقی هستند (اوایل قرن 6هـ/ 12م). شبستان‌های طرفین ایوان شمالی و شبستانی که بین ایوان شمالی و گنبد خاگی واقع شده است، در حدود همین تاریخ ساخته شدند.

در زمان سلطان محمد خدابنده، الجایتو، در شمال ایوان غربی، مسجد کوچکی بنا شد. بر طبق کتیبه‌ای، تاریخ ساختمان آن 710هـ/ 1310م بوده است. محراب گچ‌بری شده‌ای از همین زمان موجود است، که به دستور وزیر وی، محمد ساوی، ساخته شده است. در کنار این بخش، درب ورودی نمازخانه زمستانی، بیت‌الشتاء، قرار دارد. بنا به کتیبه سردر آن، در دوره تیموریان، بایستغر میرزا این شبستان به شکل خیمه در 851ق/ 1450م، به وسیله عماد بن مظفر ساخته شد. از بین ایوان‌ها، صفه استاد (ایوان غربی) با کاشیکاری‌های اصیل دوره سلجوقی و سقف آن با مقرنس‌های درشت، ترکیب و تزئین شده است و صفه شاگرد (ایوان شرقی) هم از تزئین همین دوره برخوردار است. کتیبه داخل این ایوان (صفه شاگرد) از دوره شاه سلیمان صفوی و به خط محمدمحسن امامی است.

در دوره آل‌مظفر، قسمت‌های مهمی به مسجد اضافه شد، از جمله شبستانی در شمال ایوان شرقی و مدرسه‌ای در خاور آن. بر طبق کتیبه‌ای به 768هـ/ 1368م مسجدی در جنوب مدرسه اخیر ساخته شده است. بنای صفه «عُمر» نیز، که در منتهی‌الیه ضلع شرقی مسجد است، در دوره آل‌مظفر ساخته شده، و بر اساس کتیبه پیرامون محراب، به خط علی کوهیار ابرقویی، کاشیکاری مقرنس محراب صفه عمر در 778هـ/ 1378م انجام پذیرفته است.

در دوره فرمانروایی آق قویونلو، تعمیراتی در مسجد صورت گرفته است و اجزایی به مسجد اضافه شد (872- 882هـ/ 1472- 1482م)، تاق و دو مناره ایوان جنوبی از این دوره به جا مانده است. در دوره صفویه تغییراتی اساسی درمسجد داده نشد. تنها شبستانی که، در غرب چهلستون غربی ایوان جنوبی، و به دستور شاه عباس ساخته شد. در واقع شبستان‌های مختلف در مسجد جامع اصفهان به فراخور ساخت و وظیفه‌ای که دارند، ساخته شده‌اند. در شبستان‌های مسجد جامع اصفهان در حدود چهارصد و هفتاد تاق، یافت می‌شود. این مسجد دارای ده محراب است که تدریجاً به وسیله فرمانروایان مختلف ساخته شده‌اند.

کلیه تزئینات کاشی‌کاری بنا، مربوط به عصر پادشاهان صفوی است، که مجموعه‌ زیبایی است، از کاشی‌های معرق، هفت‌رنگ، در کنار خطوط بنایی، ثلث و نستعلیق، همچنین گچبری‌های کم نظیر از شاخصه‌های معماری داخلی این بنا به شمار می‌آید. این مسجد با مساحتی بیش از 000/20 مترمربع، بزرگ‌ترین مسجد ایران می‌باشد. بنای مربع شکل بالای حوض در وسط حیاط، از ابنیه روزگار شاه عباس است. بناهای دیگر، همچون غُسلخانه و آبریز نیز در محل قدیمی و در زمان فتحعلی‌شاه قاجار بازسازی گردیده. (1212- 1250هـ/ 1794- 1832م)

نیز نگاه کنید به

مسجد کبود

کتابشناسی

کیانوش معتقدی