ساز عاشیقی

ساز در اصطلاح عام به کلیه سازهای موسیقی از هر گروه و در اصطلاح خاص به یک ساز از خانواده زه صداهای^* مضرابی اطلاق می‌شود که امروزه در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، قزوین، همدان و هر جا که گروه‌هایی از ترک زبانان آذربایجانی حضور داشته باشند متداول است.

ساز در برخی از مناطق دیگر – جز آذربایجان – که به زبان ترکی آذربایجانی تکلّم می‌کنند با نام‌های دیگری چون قوپوز^* و چگور^* نیز شناخته می‌شود. ساز توسط عاشیق‌ها نواخته می‌شود و عاشیق عبارت از خواننده، راوی، داستان‌گو و نوازنده است. این ساز متشکل از یک کاسه طنینی ترکه‌ای، دسته‌ای بلند، 9 وتر، 9 گوشی، تعدادی دستان، خرک، سیم‌گیر، شیطانک و مضرابی از جنس پوست درخت گیلاس یا پلاستیک است.

در باور عاشیق‌ها، عدد 9 در ترکیب قطعات ساز عاشیقی اهمیت دارد. در عین حال امروزه کاسه‌هایی با تعداد ترکه‌های بیشتر ساخته می‌شود و تعداد دستان‌ها نیز افزایش یافته و گاه به 22 دستان می‌رسد. امروزه تعداد وترها در آذربایجان شرقی 8 عدد (3+2+3) و در آذربایجان غربی 7 عدد (3+1+3) است. در آذربایجان شرقی، ساز توسط بالابان^* و قاوال^* (دایره^*) همراهی می‌شود اما در آذربایجان غربی ساز عاشیقی توسط هیچ ساز دیگری همراهی نمی‌شود. رپرتوار ساز عاشیقی شامل تعدادی مقام و آهنگ است که ”هاوا“ نامیده می‌شود. موارد استفاده از ساز عاشیقی شامل مجالس عروسی و شادمانی و قهوه‌خانه‌های معروف به عاشیقلار می‌باشد.

نیز نگاه کنید به

• سازهای زه صدا
• موسیقی آذربایجان شرقی
• موسیقی آذربایجان غربی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا درویشی